Kur'an'da ilim ve öğrenme nasıl anlatılır?

İlim için okunan dua, Tâhâ suresi 114. ayette geçen "Rabbi zidnî ilmâ" ifadesidir. Kur'an'da artırılması istenmesi emredilen tek şeyin ilim olması, klasik kaynaklarda ayrıca vurgulanır.

Kaynaklarda sınava özel bir dua bildirilmez. Sınav bağlamında en çok okunan metin, İbn Hibbân'ın Sahîh'inde nakledilen "Allâhümme lâ sehle illâ mâ cealtehû sehlâ" duasıdır. Kur'an kaynaklı metinler ise Tâhâ suresindeki kolaylık duası ve "Rabbi zidnî ilmâ"dır.

Kur'an birkaç yerde yaşı ayrıca belirtir. Kehf 13'te Ashâb-ı Kehf "Rablerine iman etmiş gençler" diye anılır; Meryem 12'de Hz. Yahyâ'ya çocukken hüküm verildiği bildirilir. Yaş, anlatının dışında bırakılmaz.

Kur'an hikmeti öğrenilen değil VERİLEN bir şey olarak anar: "Hikmeti dilediğine verir." Bakara 269 bunu söyledikten sonra ekler — kime hikmet verilirse ona çok hayır verilmiştir. İlim ile hikmet Kur'an'da ayrı ayrı anılır.

Kur'an'ın ilk emri okumaktır. İlimle ilgili ayetler yalnızca öğrenmeyi teşvik etmez; bilginin sınırını da çizer. Aşağıdaki ayetler ilmin değerini, sınırını ve bilmeden konuşmanın yasağını gösterir.

Kur'an kalbi bir duygu merkezi olarak değil, bir anlama organı olarak anar. Hac 46 bunu doğrudan söyler: "Gözler kör olmaz; asıl göğüslerdeki kalpler kör olur." Akletmek kalbe bağlanır.

Kur'an kibri çoğunlukla soyut bir duygu olarak değil, görünür bir davranışla — yürüyüş biçimiyle — tarif eder. Aşağıdaki ayetler kibrin ilk örneğini, görmeyi nasıl engellediğini, dua ile ilişkisini ve karşısına konan tevazuyu gösterir.

Kur'an rüyayı soyut bırakmaz; anlattığı her rüyanın sonucunu da gösterir. Hz. Yûsuf'un rüyası kıssanın başında görülür (12:4), sonunda ise gerçekleştiği kendi ağzından bildirilir (12:100).

Kur'an'da düşünme çağrısı soyut bir öğüt değildir; neredeyse her defasında bakılacak bir şey gösterilerek gelir — gökler, yağmur, bitkiler, kendi yaratılışınız. Ankebût 20'de emir doğrudan verilir: yeryüzünde dolaşın ve bakın.

Ahmed, ح م د kökünden gelir ve üstünlük kalıbındadır: "en çok öven" ya da "en çok övülen". Kur'an'da tam olarak bir kez geçer — Saff 61:6'da Hz. Îsâ'nın kendisinden sonra gelecek elçiyi müjdelediği ayette.

Ali, ع ل و kökünden gelir ve "yüce, yüksek" anlamındadır. Kelime Kur'an'da bir kişi adı olarak değil, Allah'ın sıfatı olarak geçer — Âyetü'l-Kürsî bu sıfatla biter: "ve hüve'l-aliyyü'l-azîm".

Âişe, ع ي ش kökünden gelir ve "yaşayan, hayat dolu" anlamındadır. İsim Kur'an'da geçmez ama aynı kök geçer: Hâkka 69:21'de "hoşnut bir hayat" anlamındaki "îşe" kelimesi bu köktendir.

Beyzâ, "bembeyaz" anlamına gelir ve ب ي ض kökünden gelir. Kur'an'da altı ayette geçer; beşinde Hz. Mûsâ'nın bembeyaz olan elini, birinde ise cennetteki içeceği niteler.

Elif, Arap alfabesinin ilk harfinin adıdır. İsme yüklenen "yakınlık, kaynaşma" anlamı, harfle aynı harflerden oluşan ا ل ف kökünden gelir; "ülfet" ve "te'lif" kelimeleri de bu köktendir. Kur'an'da Elif adında bir kişi anılmaz.

Esmâ, Arapçada "isim" kelimesinin çoğuludur: "isimler". Kelime Kur'an'da bu anlamda geçer, örneğin A'râf 7:180'de "el-esmâü'l-hüsnâ" (en güzel isimler) terkibinde. Kişi adı olarak geçmez.

Hârûn, Hz. Mûsâ'nın kardeşi ve ona verilen yardımcının adıdır. Kur'an'da yirmi kez geçer. Kur'an onu özellikle konuşma kabiliyetiyle anar: Hz. Mûsâ, dilinin daha düzgün olduğu için onun kendisine yardımcı verilmesini ister.

Hasan, ح س ن kökünden gelir ve "güzel, iyi" anlamındadır. Bu kök Kur'an'da yüz seksenden fazla yerde geçer — ihsan, hüsn, hasene ve ahsen kelimeleri hep buradandır. Bir kişi adı olarak ise geçmez.

İrem, Kur'an'da bir kez geçer: Fecr 89:7'de "sütunlar sahibi İrem" olarak. Bir kişi adı değil, Âd kavmiyle anılan bir yer ya da topluluk adıdır. Ayetin bağlamı bu topluluğun helâk edilişidir.

Kerem, ك ر م kökünden gelir; "cömertlik, soyluluk, değerlilik" anlamlarını taşır. Aynı kökten gelen "kerîm" Kur'an'da yirmi üç yerde geçer ve El-Kerîm, Allah'ın isimlerindendir.

Mehmet, Muhammed isminin Türkçedeki söyleyiş biçimidir; ayrı bir isim değildir. Aynı kökten gelir ve "çokça övülen" anlamını taşır. İki biçimin ayrı yazılması Osmanlı dönemindeki bir yazım geleneğinden doğmuştur.

Muhammed, "çokça ve tekrar tekrar övülen" anlamına gelir; ح م د (hamd) kökünden gelir. Kur'an'da tam olarak dört ayette geçer: Âl-i İmrân 144, Ahzâb 40, Muhammed 2 ve Fetih 29. 47. sure de bu adı taşır.

Mustafâ, ص ف و kökünden gelir ve "seçilmiş, süzülüp ayrılmış" anlamındadır. İsim Kur'an'da geçmez ama kökü geçer: "istafâ" (seçti) fiili on bir ayette, "el-mustafayn" (seçilmişler) ise Sâd 38:47'de bulunur.

Râbia, Arapçada "dördüncü" demektir; "erbaa" (dört) ile aynı köktendir. Kelime Kur'an'da iki ayette "dördüncüleri" biçiminde geçer: Kehf 18:22 ve Mücâdele 58:7.

Sena adı Arapçada iki AYRI kelimeye dayanabilir: "senâ" (ثناء) övgü, "senâ" (سنا) parlaklık. Türkçede ikisi de aynı yazılır ama kökleri farklıdır. Kur'an'da yalnızca ikincisi geçer — Nûr 24:43'te şimşeğin parıltısı için.

Tâhâ, Kur'an'ın 20. suresinin ilk ayetidir ve hurûf-ı mukattaa denilen harf gruplarındandır. Anlamı üzerinde klasik tefsirlerde görüş birliği yoktur. "Peygamberimizin isimlerindendir" görüşü klasik kaynaklarda geçer ama sahih bir hadise dayandırılmaz.

Yâsîn, Kur'an'ın 36. suresinin ilk ayetidir ve hurûf-ı mukattaa denilen harf gruplarındandır. Anlamı üzerinde görüş birliği yoktur. "Peygamberimizin isimlerindendir" görüşü klasik tefsirlerde geçer, sahih hadisle sabit değildir.

Hikmet, doğru bilgiyi doğru yerde kullanmak; söz ve davranışta isabet etmektir. Kur'an hikmeti "çok hayır" olarak niteler ve onu kitapla birlikte öğretilen bir şey olarak anar. Gizli ya da seçkinlere ait bir bilgi türü olarak tarif etmez.

İlim, "bilmek" anlamındaki a-l-m kökünden gelir; aynı kök "alâmet" yani iz ve işaret anlamını da taşır. Kur'an'ın ilk emri okumaktır, ancak ilimle ilgili ayetler yalnızca öğrenmeyi teşvik etmez; bilginin sınırını da çizer.

Buhârî Sahîh’inde âyetlerin açıklandığı ayrı bir bölüm vardır: Kitâbü’t-Tefsîr. Aşağıdaki kırk yedi rivayet o bölümden seçilmiştir ve her biri belirli bir âyete bağlanır — kimi âyetteki bir kelimenin anlamını açar, kimi âyetin hangi olay üzerine indiğini anlatır, kimi de âyetten çıkarılan yaygın bir yanlış anlamayı düzeltir. Hadisler Fâtiha’dan Nâs’a doğru, sure sırasına göre dizilmiştir.

Buhârî'nin Sahîh'inde ilim üçüncü kitabın konusudur ve bu kitap ilmin faziletini saymakla yetinmez: sorunun nasıl sorulacağını, dersin nasıl verileceğini ve bilginin nasıl aktarılacağını anlatır. Aşağıdaki hadisler o kitaptan derlendi; her birinin Arapça metni, Türkçe anlamı ve bâb numarası birlikte verilir.

Buhârî'nin Sahîh'inde iman müstakil bir kitâb olarak işlenir. Bu sayfadaki hadisler o kitâbdan seçilmiştir ve imanı tek bir tanıma indirmez: kalpteki tasdik, dile ve ele yansıması, ibadetteki devamlılık ve niyet birlikte anlatılır.

Sahîh-i Buhârî'nin Kitâbü'l-Edeb bölümünde isim, künye ve nesep konusuna ayrılmış bâblar vardır. Aşağıdaki on dört rivayet o bâblardan seçilmiştir: Peygamber'in koyduğu adlar, bir ismin daha güzeliyle değiştirilmesi, çocuğa künye verilmesi, isimden harf eksilterek seslenmek ve kişinin baba adıyla anılması. Sayfa rivayetlerin ne söylediğini aktarır; hangi ismin konulacağına dair hüküm vermez.

Buhârî Sahîh'inde Kur'an'a ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü Fezâili'l-Kur'ân. Aşağıdaki otuz bir hadis o bölümden seçilmiştir — okumanın değeri, ezberleyenin ve unutanın hâli, ağır ağır ve güzel sesle okumak, başkasından dinlemek ve bazı sûreler hakkında nakledilenler.

Buhârî Sahîh'inde peygamberlere ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü Ehâdîsi'l-Enbiyâ. Aşağıdaki kırk beş hadis o bölümden seçilmiştir — peygamberlerin ortak çizgisi, kıssaların Kur'an'daki karşılıkları ve yaygın anlatılardan ayrılan noktalar.

Bu sayfa rüya yorumlamaz. Buhârî Sahîh'inde rüyaya ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü't-Ta'bîr. Aşağıdaki on yedi hadis o bölümden seçilmiştir ve rüyanın nereden geldiğini, hoşlanılmayan bir rüya görüldüğünde ne yapıldığını, rüyanın kime anlatılacağını ve görülmemiş bir rüyayı anlatmanın neden ağır sayıldığını aktarır.

Buhârî Sahîh'inde Peygamber'in arkadaşlarına ayrı bir kitap ayırır. Aşağıdaki otuz bir hadis o bölümden seçilmiştir: ilk günlerin azlığı ve zorluğu, öğrenme gayreti, emanet ve cömertlik, Peygamber'le ve birbirleriyle kurdukları ilişki. Sayfa sahâbîler arasında bir üstünlük sıralaması kurmaz ve aralarındaki ihtilaflara girmez.

Buhârî Sahîh'inin sondan ikinci kitâbını Kur'an'a ve Sünnet'e tutunma konusuna ayırır: Kitâbü'l-İ'tisâm bi'l-Kitâb ve's-Sünne. Aşağıdaki on beş hadis o bölümden seçildi ve dört şeyi konu ediyor: dinî bilginin nereden alındığı, bilmediğini söyleyebilmek, kendi görüşünü dinin yerine koymamak ve aşırılıktan uzak durmak. Sayfa hiçbir grubu, mezhebi ya da kişiyi konu etmez.

Buhârî Sahîh'inde Allah'ın birliği, isimleri ve sıfatlarına ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü't-Tevhîd. Aşağıdaki otuz dokuz hadis bu bölümden seçilmiştir — tevhîde çağrının önceliği, Allah'ın isimleriyle dua ve sığınma, rahmetin gazabı aşması, isimlerin sayısı ve bölümün ikinci yarısını kaplayan Allah'ın kelâmı bahsi.

Hicri yıl Muharrem ayının 1'inde başlar. Takvimin başlangıcı olarak Hz. Peygamber'in doğumu ya da vefatı değil hicret seçilmiştir; bu tercih Buhârî'de nakledilir ve takvim Hz. Ömer döneminde bu esasa göre düzenlenmiştir. Buna karşılık bu güne özel bir ibadet ya da "yılbaşı duası" Kur'an'da ve sahih hadis kaynaklarında bulunmaz.