İlim Nedir?
İlim, "bilmek" anlamındaki a-l-m kökünden gelir; aynı kök "alâmet" yani iz ve işaret anlamını da taşır. Kur'an'ın ilk emri okumaktır, ancak ilimle ilgili ayetler yalnızca öğrenmeyi teşvik etmez; bilginin sınırını da çizer.
- Kavram
- İlim
- Arapça
- الْعِلْم
- Kelime kökü
- ع ل م (a-l-m) — bilmek. Aynı kökten "alâmet" (iz, işaret) ve "âlem" gelir. Kökteki iz çağrışımı, bilginin izden yola çıkarak elde edilen bir şey olduğunu düşündürür; klasik kaynaklarda bu bağ sıkça anılır.
- Tanım
- Bir şeyi olduğu gibi, delile dayanarak bilmek.
Kur'an'daki kullanımı
İnsana bilmediğini öğretti.
Alak 96:5
Yoksa gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun eğen, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman kimse gibi midir? De ki: Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri öğüt alır.
Zümer 39:9
Gerçek hükümdar olan Allah yücedir. Sana vahyedilmesi tamamlanmadan Kur'an'ı okumakta acele etme ve de ki: "Rabbim! İlmimi artır."
Tâhâ 20:114
Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.
İsrâ 17:36
Hikmeti dilediğine verir; kime hikmet verilirse, ona çok hayır verilmiştir. Ancak akıl sahipleri öğüt alır.
Bakara 2:269
İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da renkleri çeşitli olanlar vardır. Allah'tan, kulları içinde ancak bilenler korkar. Şüphesiz Allah güçlüdür, çok bağışlayandır.
Fâtır 35:28
Sık yapılan yanlış yorumlar
Kur'an'da ilim denince yalnızca dinî ilimler kastedilir.
Fâtır 27-28'de dağların renkleri, yağmur, bitkiler ve canlılar anıldıktan sonra "Kulları içinde Allah'tan ancak âlimler korkar" denir. Ayetin bağlamı doğa gözlemidir. Kur'an ilmi dinî ve dinî olmayan diye ayırmaz.
Bir konuda kanaat sahibi olmak, o konuyu bilmek demektir.
İsrâ 36 "hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme" der ve kulak, göz ile kalbin sorguya çekileceğini bildirir. Necm 28'de ise zannın gerçek karşısında hiçbir şey kazandırmadığı belirtilir. Kanaat, bilgi yerine geçmez.
Hikmet, ilmin çok olmasıdır.
Bakara 269 hikmeti ilimden ayrı bir şey olarak anar ve verilmesini dilemeye bağlar. Klasik kaynaklarda hikmetin ne olduğu üzerinde farklı görüşler bulunur; ortak nokta bilginin yerinde kullanılmasıdır. Yani ilim birikim, hikmet onun işletilmesidir.
İlk emir
Kur'an'ın ilk inen bölümü Alak suresinin ilk beş ayetidir ve bir emirle başlar: "Oku."
Emir yalın bırakılmaz; bir kayıtla gelir: "Yaratan Rabbinin adıyla." Okumanın yönü aynı cümlede belirlenir.
5. ayet cümleyi tamamlar: "İnsana bilmediğini öğretti." Öğretmenin öznesi Allah'tır; öğrenme bir başarı olarak değil, bir lütuf olarak anılır.
Tâhâ 114 bu çerçeveyi tamamlar. Kur'an'da artırılması istenen tek şey ilimdir: "Rabbim, ilmimi artır."
İlim ile zan
İsrâ 36 ilimle ilgili ayetlerin en az alıntılananı ama en bağlayıcısıdır: "Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme."
Gerekçe hemen verilir ve üç organ sayılır: kulak, göz ve kalp. Üçü de sorguya çekilecektir.
Dikkat çekici olan, sorumluluğun yalnızca söylemeye değil, dinlemeye ve inanmaya da bağlanmasıdır. Bir şeyi yaymak kadar, doğrulamadan benimsemek de bu ayetin kapsamındadır.
Necm 28 ölçüyü kesinleştirir: "Şüphesiz zan, gerçek karşısında hiçbir şey kazandırmaz."
Bu iki ayet, bu sitedeki kaynak seviyesi sisteminin dayanağıdır. Doğrulanamayan bir iddia "doğrulanmadı" olarak işaretlenir; bilinmeyen bir şey, bilinmediği söylenerek aktarılır.
İlim ile hikmet
Bakara 269 hikmeti ilimden ayırır ve verilmesini dilemeye bağlar: "Hikmeti dilediğine verir."
Devamındaki cümle ölçüyü koyar: "kime hikmet verilirse, ona çok hayır verilmiştir."
Klasik kaynaklarda hikmetin tanımı üzerinde farklı görüşler bulunur; ortak nokta, bilginin yerinde ve zamanında kullanılmasıdır. İlim birikimdir, hikmet onun işletilmesidir.
Zümer 9 ise bilgiyi bir hâle bağlar. "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" sorusundan önce gece secde eden biri tarif edilir; karşılaştırma soyut bir bilgi sahipliği üzerinden değil, bilginin götürdüğü durum üzerinden kurulur.
Lokmân 27 sınırı hatırlatır: denizler mürekkep olsa Allah'ın sözleri tükenmez.
Sık sorulan sorular
Kur'an'da ilim yalnızca din bilgisi midir?
Hayır. Fâtır 28'de "âlimler" ifadesi, dağların renkleri ve bitkilerin anlatıldığı bir doğa gözlemi bağlamının hemen ardından gelir. Kur'an ilmi dinî ve dinî olmayan diye ayırmaz.
İlim ile hikmet arasındaki fark nedir?
Bakara 269 ikisini ayrı anar. Klasik kaynaklarda ortak nokta şudur: ilim birikim, hikmet ise o birikimin yerinde ve zamanında kullanılmasıdır.
Kaynaklar
- Kur’anAlak 96:1-5 — İlk inen ayetler
- Kur’anİsrâ 17:36 — Bilinmeyenin ardına düşmeme
- Kur’anNecm 53:28 — Zannın gerçek karşısında yetersizliği
- Kur’anBakara 2:269 — Hikmetin ilimden ayrı anılması
Son güncelleme: