Ömer İsminin Anlamı

Kur'an adaleti en zor durumda tanımlar: kişinin kendi, anne babası ve yakınları aleyhine bile. Aşağıdaki ayetler adaletin ölçüsünü, kimin lehine eğilmeyeceğini ve düşmanlığın bu ölçüyü değiştirmediğini gösterir.

Kur'an öfkeyi yasaklamaz; onu yutmaktan söz eder. Affetmek ise ondan sonra gelen ayrı bir basamaktır. Aşağıdaki ayetler bu iki adımı, affetmenin hakkı bırakmak anlamına geldiğini ve karşılık verme hakkının saklı olduğunu gösterir.

Kur'an'ın en uzun ayeti Bakara 282'dir ve konusu borçtur: borcun yazılması, şahit tutulması ve kaydın nasıl yapılacağı. Hemen öncesindeki 280. ayet ise darda olana süre tanımayı, bağışlamayı ise daha hayırlı saymayı emreder.

Kur'an emaneti iki ölçekte anar. Ahzâb 72'de emanet göklere, yere ve dağlara sunulur; onlar yüklenmekten kaçınır, insan yüklenir. Nisâ 58'de ise gündelik ve somuttur: emanetleri ehline verin.

Kur'an faizi (ribâ) her defasında bir karşıtlıkla anar: Bakara 276'da sadakanın, Rûm 39'da zekâtın karşısına konur. Bakara 275 ise dönemin bir itirazını aktarıp reddeder: "Alışveriş de faiz gibidir."

Kur'an gıybeti tek bir ayette hem tanımlar hem de bir benzetmeyle karşılar. Aşağıdaki ayetler gıybetin öncesindeki iki adımı, alay ve lakabı, sözün kaydedilmesini ve zulme uğrayana tanınan istisnayı gösterir.

Tevbe suresi 129 ayettir ve besmele ile başlamayan tek suredir. 60. ayeti zekâtın verileceği sekiz sınıfı sayar; 128. ayeti merhametle biter.

Yûnus suresi 109 ayettir. 57. ayeti Kur'an'ı gönüllerdekine bir şifa olarak niteler; 62. ayeti Allah'ın dostlarına korku olmadığını bildirir.

El-Adl, "mutlak adalet sahibi" anlamına gelir. Kur'an'da adalet kavramı defalarca geçer ancak "el-Adl" bu kalıpta Allah'ın ismi olarak bulunmaz; isim Tirmizî'nin naklettiği listede yer alır.

Ali, ع ل و kökünden gelir ve "yüce, yüksek" anlamındadır. Kelime Kur'an'da bir kişi adı olarak değil, Allah'ın sıfatı olarak geçer — Âyetü'l-Kürsî bu sıfatla biter: "ve hüve'l-aliyyü'l-azîm".

Muhammed, "çokça ve tekrar tekrar övülen" anlamına gelir; ح م د (hamd) kökünden gelir. Kur'an'da tam olarak dört ayette geçer: Âl-i İmrân 144, Ahzâb 40, Muhammed 2 ve Fetih 29. 47. sure de bu adı taşır.

Emîr, أ م ر kökünden gelir ve "buyuran, yöneten" anlamındadır. Kelime Kur'an'da geçmez ama kökü çok sık geçer; Nisâ 4:59'daki "buyruk sahipleri" (ülü'l-emr) ifadesi aynı köktendir. Emre ise ayrı bir isimdir, Türkçe kökenlidir.

Talh, Kur'an'da bir kez geçer: Vâkıa 56:29'da cennet tasvirinde bir ağaç adı olarak. Klasik tefsirler bu ağacın muz mu yoksa dikensiz bir ağaç mı olduğunda ayrılır. İsmin yaygınlığı sahâbeden Talha b. Ubeydullah'tan gelir.

Mûsâ, Kur'an'da en çok anılan peygamber adıdır: yüz otuz altı kez geçer. İsim İbranice kökenlidir ve klasik kaynaklarda "sudan çıkarılan" anlamıyla açıklanır; bu, sandıkla nehre bırakılışına dayanır.

Nisâ, Arapçada "kadınlar" demektir; "kadın" kelimesinin çoğuludur ve tekili farklı bir kökten gelir. Kur'an'ın 4. suresi bu adı taşır ve kelime Kur'an'da kırk altı kez geçer.

Adalet, "eğriliği gidermek, denkleştirmek" anlamındaki a-d-l kökünden gelir. Her hakkı sahibine, olması gereken ölçüde vermektir. Kur'an adaleti bir erdem olarak değil, bir yükümlülük olarak anar ve ölçüsünü en zor durumda tanımlar.

Af, "silmek, izini gidermek" anlamındaki a-f-v kökünden gelir. Hak edilen karşılığı, hakkı olduğu hâlde istememektir. Kur'an affı hakkın yokluğu olarak değil, hak sahibinin onu kullanmaması olarak anar.

Emanet, güvenilerek bırakılan ve sahibine eksiksiz geri verilmesi gereken şeydir. Kur'an emanetin "ehline verilmesini" emreder ve bunu adaletle hükmetme emriyle yan yana koyar. Kaynaklarda emanet eşyayla sınırlı tutulmaz; görev, yetki ve söz de aynı başlıkta ele alınır.

İhsan, "güzel yapmak" anlamındaki h-s-n kökünden gelir. Hak edilenin ötesine geçmek ve bir işi en güzel biçimde yapmaktır. Kur'an'da adaletle birlikte emredilir; ancak ondan ayrı bir basamak olarak anılır.

Kibir, hadis kaynaklarında iki fiile bağlanarak tanımlanır: hakkı çiğnemek ve insanları küçük görmek. Tanım bir duyguyu değil, hak ve insan karşısındaki tutumu ölçer. Güzel giyinmek ya da kendine güvenmek bu tanımın içine girmez.

Zulüm, bir şeyi ait olduğu yerin dışına koymak; hakkı yerinden etmektir. Kur'an'da en sık tekrarlanan kalıp "kendilerine zulmettiler"dir. Kavram bu yüzden yalnızca başkasına yapılan haksızlıkla sınırlı değildir.

Buhârî Sahîh'inde Peygamber'in arkadaşlarına ayrı bir kitap ayırır. Aşağıdaki otuz bir hadis o bölümden seçilmiştir: ilk günlerin azlığı ve zorluğu, öğrenme gayreti, emanet ve cömertlik, Peygamber'le ve birbirleriyle kurdukları ilişki. Sayfa sahâbîler arasında bir üstünlük sıralaması kurmaz ve aralarındaki ihtilaflara girmez.

Güzel ahlak, Buhârî'nin Sahîh'inde dağınık bir konu değil, Kitâbü'l-Edeb adıyla müstakil bir bölümdür. Bu sayfadaki 58 hadis o bölümün ilk yüz yirmi iki bâbından seçilmiştir ve şu alanlarda toplanır: anne baba hakkı, akrabalık bağı, çocuğa ve zayıfa merhamet, komşuluk ve misafir hakkı, öfke ile yumuşaklık, haya ve dilin edebi. Her hadisin Arapça metni, altında kitâb adı ve bâb numarasıyla birlikte verilmiştir.

Buhârî'nin Sahîh'inde dilin edebi dağınık bir konu değildir: Kitâbü'l-Edeb içinde doğrudan söze ayrılmış bâblar vardır — sövme ve lânet, gıybet, söz taşıma, iki yüzlülük, zan, karşılıklı övgü, şiir ve gündelik kalıp sözler. Bu sayfadaki 21 hadis o bâblardan seçilmiştir; her birinin Arapça metni, altında kitâb adı ve bâb numarasıyla birlikte verilmiştir.

Buhârî Sahîh'inde alışverişe ayrı bir kitap ayırır. Aşağıdaki yirmi üç hadis o bölümden seçilmiştir: kazanç arayışının meşruluğu, helâl ile haram arasındaki şüpheli alan, alışverişte doğru söylemenin bereketle ve yalanın bereketsizlikle anılması, borçluya mühlet, işçinin ücreti ve kendi eliyle çalışmak. Sayfa alışverişin fıkhî hükümlerini konu etmez; rivayetlerin ne söylediğini kaynağıyla aktarır.

Buhârî Sahîh'inde haksızlıklara ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü'l-Mezâlim. Aşağıdaki on sekiz hadis o bölümden ve yönetim sorumluluğunu konu edinen Kitâbü'l-Ahkâm'dan seçilmiştir — zulmün ağırlığı, hakkın sahibinde kalması, izin alınmadan hiçbir payın el değiştirmemesi ve görev taşıyan kimsenin hesabı. Sayfa hukukî ya da fıkhî hüküm vermez; rivayetlerin ne söylediğini kaynağıyla aktarır.

Buhârî Sahîh’inde selam vermeye ve izin istemeye ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü’l-İsti’zân. Aşağıdaki yirmi yedi hadisin yirmi dördü o bölümden, üçü de aksırma ve esnemeye ayrılmış Edeb bâblarından seçilmiştir — selamın kalıbı ve sırası, kapıda izin isteme, mecliste yer açma, fısıldaşma, sır saklama ve mektup yazma.

Kur'an adaleti bir erdem olarak değil, bir yükümlülük olarak anar ve ölçüsünü en zor durumda tanımlar: kişinin kendi ve yakınları aleyhine bile. Bu konu altında adaletle ilgili ayetler, kavramlar ve esmalar bir arada bulunur.