Şükür Nedir?

Bereket, kaynaklarda miktarın artması değil, az olanın yetmesi anlamında kullanılır. Bereket için okunan dualar arasında Buhârî'de nakledilen "Allâhümme bârik lenâ" kalıbı yer alır.

Şükür için Kur'an'daki en dikkat çekici dua, Neml suresi 19. ayette Hz. Süleyman'ın duasıdır. Duada doğrudan nimet istenmez; şükredebilme kabiliyeti istenir.

Anne ve baba için okunan dua, İsrâ suresi 24. ayette geçer: "Rabbim! Küçükken beni yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et." Dua, merhamet talebini bir gerekçeye bağlaması bakımından dikkat çekicidir.

Yeni bir elbise giyerken okunduğu Ebû Dâvûd ve Tirmizî'de bildirilen dua, elbiseyi bir giydirme olarak anar ve kişinin kendi payını hesaba katmaz. Kalıbı, yemekten sonra okunan duayla neredeyse aynıdır.

Hapşıran kişi "elhamdülillâh" der. Duyan "yerhamükellâh" diye karşılık verir. Hapşıran ise "yehdîkümullâhu ve yuslihu bâleküm" der. Üç cümlenin de kaynağı Buhârî'de nakledilen rivayettir.

Orucu açarken okunan duaların en yaygını "Allâhümme leke sumtü" ile başlayan metindir. Ancak hadis kaynaklarında senedi daha güçlü olan başka bir dua vardır: "Zehebe'z-zameu."

Kur'an rızkı hem bir taahhüt hem de bir arayış konusu olarak anlatır. Aşağıdaki ayetler bu iki yönü birlikte gösterir: rızkın kaynağı, kapsamı, helalliği ve rızık ile çalışma arasındaki ilişki.

Kur'an'da şükür, nimetin karşılığında söylenen bir söz olarak değil, nimetin kime ait olduğunun bilinmesi olarak geçer. Aşağıdaki ayetler şükrün Kur'an'daki dört bağlamını gösterir: artış, kime fayda verdiği, imtihan olması ve azlığı.

Kur'an'da akşam kelimesi yirmi iki ayette geçer ve bunların on beşinde aynı ayet içinde sabah da anılır. Akşam metinde tek başına duran bir vakit değil, günü kapatan ve sabahla birlikte çerçeve kuran bir uçtur.

Kur'an'da anne baba hakkı dört ayrı yerde doğrudan Allah'a kulluk emrinin hemen ardından gelir. Bu yerleşim, klasik tefsirlerde konunun ağırlığını gösteren bir işaret sayılır.

Kur'an dünya ile ahireti karşı karşıya koyar ama dünyayı reddetmez. Hadîd 20 dünya hayatını beş aşamada sayar; Ankebût 64 ahireti "asıl hayat" diye adlandırır. Kasas 77 ise ikisi arasında ölçü verir.

Haset kökü Kur'an'da dört yerde geçer: Bakara 109, Nisâ 54, Fetih 15 ve Felak 5. Metnin hasede karşı önerdiği şey bir savunma değil, bir yön değişikliğidir: bakışı başkasının elindekinden çevirmek ve istemeyi doğrudan Allah'a yöneltmek.

Duhâ suresi 11 ayettir ve adı "kuşluk vakti" anlamına gelir. Sure bir teselli ile başlar, geçmişteki üç durumu hatırlatır ve üç emirle biter.

İbrâhîm suresi 52 ayettir. Yedinci ayeti şükür ile artış arasındaki bağı kurar; 35-41. ayetleri Hz. İbrâhîm'in dualarını taşır.

Lokmân suresi 34 ayettir. Ortasında bir babanın oğluna verdiği öğütler yer alır ve bu öğütler Kur'an'daki en somut ahlak listelerinden biridir.

Nahl suresi 128 ayettir ve adı "bal arısı" anlamına gelir. 90. ayeti Türkiye'de hutbelerin sonunda okunan ayettir; 69. ayeti ise balda şifa bulunduğunu bildirir.

Âdiyât suresi 11 ayettir ve adı "koşanlar" anlamına gelir. Beş ayetlik bir yeminle açılır, ardından tek bir hüküm gelir: insan Rabbine karşı çok nankördür.

Ahkâf suresi 35 ayettir ve adı Âd kavminin yaşadığı kum tepelerinden gelir. On beşinci ayeti, anne baba ve kendi çocuğu için yapılan üç kuşaklık bir duayı taşır.

El-Ganî, "hiçbir şeye muhtaç olmayan" anlamına gelir. Türkçedeki "zengin" karşılığı eksik kalır: kökteki anlam çok şeye sahip olmak değil, hiçbir şeye ihtiyaç duymamaktır.

El-Hamîd, "her durumda övgüye layık olan" anlamına gelir. Hamd ile şükür arasındaki fark burada belirleyicidir: şükür alınan bir nimete karşılıktır, hamd ise bir karşılığa bağlı değildir.

El-Kerîm, "cömert ve lütufkâr olan" anlamına gelir. Kökte yalnızca çok vermek değil, verirken karşılık beklememek ve vereni küçültmemek anlamı da vardır.

Eş-Şekûr, "az amele çok karşılık veren" anlamına gelir. Şükür genellikle kulun fiili olarak bilinir; bu isim aynı kelimenin Allah'a nispet edildiğinde anlamının değiştiğini gösterir: karşılığı kat kat vermek.

El-Hâlik, "yoktan var eden ve her şeyi ölçüsüyle takdir eden" anlamına gelir. Haşr suresinin son ayetinde El-Bâri' ve El-Musavvir ile birlikte geçer; üçü yaratmanın farklı aşamalarını ifade eder.

El-Muhsî, "her şeyi tek tek sayan ve kaydeden" anlamına gelir. Kur'an'da bu isim kalıbında geçmez; kök fiil halinde birkaç ayette bulunur ve isim buradan türetilmiştir.

İstiğfar, Allah'tan bağışlanma dilemektir. En kısa biçimi "estağfirullah" ifadesidir. Hadis kaynaklarında geçen en kapsamlı biçimi ise "seyyidü'l-istiğfar" adıyla bilinen duadır.

Tesbihat, sübhânallâh, elhamdülillâh ve Allâhü ekber cümlelerinin tekrarlanmasıdır. Namaz sonrası okunması ve sayısı sahih kaynaklarda bildirilen az sayıdaki zikirdendir.

Havkale, "Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" cümlesinin adıdır: "Güç de kuvvet de ancak Allah iledir." Buhârî ve Müslim'de bu cümlenin "cennet hazinelerinden bir hazine" olarak nitelendiği sahih olarak nakledilir.

Sabah zikirleri, hadis kaynaklarında sabah vaktine özel olarak nakledilen dua ve zikirlerdir. Aşağıdaki metinler sahih kaynaklarda yer alan en yaygın örneklerdir.

"Sübhânallâhi ve bihamdihî" cümlesi, Allah'ı eksiklikten uzak tutmakla O'na övgüyü tek nefeste birleştirir: "Allah'ı hamd ile tesbih ederim." Buhârî ve Müslim'de iki ayrı rivayetle nakledilir; sayısı kaynakta bildirilen az sayıdaki zikirdendir.

Duhâ, güneşin yükselmeye başladığı kuşluk vaktidir. Kur'an'ın 93. suresi bu adı taşır ve "Kuşluk vaktine yemin olsun" diye başlar. Kelime ayrıca A'râf 7:98 ve Tâhâ 20:59'da vakit bildirmek için kullanılır.

Ecrin, Arapça "ecr" kelimesinin çekimli bir biçimidir ve "karşılık, ödül, emeğin bedeli" anlamına gelir. Kur'an'da bu kök yüz otuz yerde geçer. Yaygın olarak verilen "Allah'ın hediyesi" karşılığı ise kelimenin anlamıyla tam örtüşmez.

Ahmed, ح م د kökünden gelir ve üstünlük kalıbındadır: "en çok öven" ya da "en çok övülen". Kur'an'da tam olarak bir kez geçer — Saff 61:6'da Hz. Îsâ'nın kendisinden sonra gelecek elçiyi müjdelediği ayette.

Hasan, ح س ن kökünden gelir ve "güzel, iyi" anlamındadır. Bu kök Kur'an'da yüz seksenden fazla yerde geçer — ihsan, hüsn, hasene ve ahsen kelimeleri hep buradandır. Bir kişi adı olarak ise geçmez.

Kerem, ك ر م kökünden gelir; "cömertlik, soyluluk, değerlilik" anlamlarını taşır. Aynı kökten gelen "kerîm" Kur'an'da yirmi üç yerde geçer ve El-Kerîm, Allah'ın isimlerindendir.

Muhammed, "çokça ve tekrar tekrar övülen" anlamına gelir; ح م د (hamd) kökünden gelir. Kur'an'da tam olarak dört ayette geçer: Âl-i İmrân 144, Ahzâb 40, Muhammed 2 ve Fetih 29. 47. sure de bu adı taşır.

İhsan, "güzel yapmak" anlamındaki h-s-n kökünden gelir. Hak edilenin ötesine geçmek ve bir işi en güzel biçimde yapmaktır. Kur'an'da adaletle birlikte emredilir; ancak ondan ayrı bir basamak olarak anılır.

Rızık, bir canlının yararlandığı ve kendisiyle beslendiği her şeyi ifade eder. Kur'an'daki kapsamı yiyecek ve parayla sınırlı değildir; sağlık, ilim, evlat ve huzur da rızık kapsamındadır.

Sabır, kelime kökü itibarıyla "bir şeyi yerinde tutmak, alıkoymak" anlamına gelir. İslami literatürde üç alanda kullanılır: ibadette kararlılık, günahtan uzak durmada direnç ve musibet anında dayanma. Kur'an'da yüzden fazla yerde geçer.

Tevekkül, "bir işi güvenilir birine havale etmek" anlamındaki v-k-l kökünden gelir. İslami literatürde, gereken tedbiri aldıktan sonra sonucu Allah'a bırakmayı ifade eder. Tedbiri terk etmek anlamına gelmez.

Buhârî Sahîh’inde âyetlerin açıklandığı ayrı bir bölüm vardır: Kitâbü’t-Tefsîr. Aşağıdaki kırk yedi rivayet o bölümden seçilmiştir ve her biri belirli bir âyete bağlanır — kimi âyetteki bir kelimenin anlamını açar, kimi âyetin hangi olay üzerine indiğini anlatır, kimi de âyetten çıkarılan yaygın bir yanlış anlamayı düzeltir. Hadisler Fâtiha’dan Nâs’a doğru, sure sırasına göre dizilmiştir.

Buhârî Sahîh'inde giyime ve süslenmeye ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü'l-Libâs. Aşağıdaki on üç hadis o bölümden seçilmiştir — elbisesini kibirle sürüyene gelen uyarı ve Ebû Bekir'e verilen cevapla çizilen sınır, Peygamber'in sevdiği kumaş, geride bıraktığı sade giysiler, mühür olarak kullandığı gümüş yüzük, temizlik ve güzel koku. Sayfa neyin giyilip giyilemeyeceğine dair hüküm vermez; rivayetlerin ne söylediğini aktarır.

Buhârî Sahîh’inde hediyeye ve bağışa ayrı bir kitâb ayırır: Kitâbü’l-Hibe. Aşağıdaki on beş hadis o bölümden seçilmiştir — azı küçümsememek, çağrıya gitmek, hediyeyi kabul edip karşılığını vermek, komşuya öncelik ve geri çevirmek gerektiğinde sebebini söylemek. Hibenin hükmüne dair meseleler fıkhın alanıdır; bu sayfa onları karara bağlamaz.

Buhârî'nin Kusûf bölümünün çekirdek rivayeti açık bir düzeltmedir: güneş ve ay hiç kimsenin ölümü ya da hayatı için tutulmaz; bunlar Allah'ın âyetlerindendir. Aynı yapı yağmur tarafında da görünür — "şu yıldızın doğuşuyla yağdı" diyen, yağmuru yıldıza bağlamış olur. Aşağıdaki on bir hadis İstiskâ ve Kusûf bölümlerinden bu ölçüyle seçilmiştir.

Buhârî Sahîh'inde yemeğe ayrı bir kitâb ayırır. Aşağıdaki yirmi üç hadis o bölümden seçilmiştir: yemeğe Allah'ın adıyla başlamak, sağ elle ve kendi önünden yemek, sofrayı paylaşmak, yemekten sonra hamd etmek ve azla yetinmek. Sayfa helâl–haram hükmü vermez ve tıbbi tavsiyede bulunmaz.

Kadir Gecesi, Kur'an'ın indirilmeye başlandığı gecedir ve Kadr suresinde "bin aydan hayırlı" olarak nitelenir. Hadis kaynaklarında Ramazan'ın son on gecesinin tek gecelerinde aranması tavsiye edilir.

Kurban Bayramı, Zilhicce ayının 10. gününde başlar ve dört gün sürer. Kur'an kurban hakkında açık bir ölçü koyar: etler ve kanlar değil, takvâ ulaşır.

Mevlid Kandili, Hz. Peygamber'in doğum yıl dönümü olarak Rebîülevvel ayının 12. gecesinde anılır. Doğumun kendisi tarihî bir olaydır; ancak günü konusunda klasik kaynaklarda görüş ayrılığı vardır. Doğumla bir ibadeti açıkça ilişkilendiren sahih rivayet, yıllık bir geceden değil, haftalık pazartesi orucundan söz eder.

Ramazan Bayramı, Ramazan ayının bitişini izleyen Şevval ayının ilk üç günüdür. Kaynaklarda bayram namazı, fitre ve tekbir bu güne ait uygulamalar olarak bildirilir.

Zilhicce'nin ilk on günü, Buhârî'de nakledilen sahih bir rivayette sâlih amelin Allah'a en sevimli olduğu günler olarak anılır. Fecr suresindeki "on gece" ifadesinin bu günlere işaret ettiği ise ayetin metninde değil, klasik tefsirlerin çoğunluk yorumundadır. Bu ayrım sayfanın omurgasıdır.

Şükür, Kur'an'da nimeti fark etmek, dille ifade etmek ve o nimeti yerinde kullanmak anlamına gelen üç katmanlı bir kavramdır. Bu konu altında şükürle ilgili ayetler, dualar ve kavramlar bir arada bulunur.