A'lâ Suresi

Abdestten sonra okunduğu sahih kaynaklarda bildirilen dua, kelime-i şehadet ve ardından gelen tövbe cümlesidir. Abdest sırasında her uzuv için ayrı okunan dualar ise sahih kaynaklara dayanmaz.

Bereket, kaynaklarda miktarın artması değil, az olanın yetmesi anlamında kullanılır. Bereket için okunan dualar arasında Buhârî'de nakledilen "Allâhümme bârik lenâ" kalıbı yer alır.

Cenaze namazında üçüncü tekbirden sonra vefat eden için dua edilir. Müslim'de nakledilen dua, ölüye yapılan duanın kapsamını gösterir: af, merhamet ve temizlenme istenir.

Gece namazına kalkınca okunduğu Buhârî'de bildirilen dua uzun bir metindir ve on bir kez "sen" diyerek başlar. İçinde tek bir talep vardır: bağışlanma.

Yeni bir elbise giyerken okunduğu Ebû Dâvûd ve Tirmizî'de bildirilen dua, elbiseyi bir giydirme olarak anar ve kişinin kendi payını hesaba katmaz. Kalıbı, yemekten sonra okunan duayla neredeyse aynıdır.

Hapşıran kişi "elhamdülillâh" der. Duyan "yerhamükellâh" diye karşılık verir. Hapşıran ise "yehdîkümullâhu ve yuslihu bâleküm" der. Üç cümlenin de kaynağı Buhârî'de nakledilen rivayettir.

Kur'an nefsi tek bir şey olarak anmaz. Üç ayrı ayette üç ayrı hâlle nitelenir: kötülüğü çokça emreden (Yûsuf 53), kendini kınayan (Kıyâme 2) ve yatışmış olan (Fecr 27). Şems 7-10 ise ikisinin de aynı nefse ilham edildiğini söyler.

Kur'an öfkeyi yasaklamaz; onu yutmaktan söz eder. Affetmek ise ondan sonra gelen ayrı bir basamaktır. Aşağıdaki ayetler bu iki adımı, affetmenin hakkı bırakmak anlamına geldiğini ve karşılık verme hakkının saklı olduğunu gösterir.

Kur'an'da akşam kelimesi yirmi iki ayette geçer ve bunların on beşinde aynı ayet içinde sabah da anılır. Akşam metinde tek başına duran bir vakit değil, günü kapatan ve sabahla birlikte çerçeve kuran bir uçtur.

Kur'an cehennemi çoğunlukla cennetle aynı bağlamda anar; tasvirler tek başına değil, iki sonucun karşılaştırıldığı yerlerde gelir. Ayrıca cehennemle ilgili ayetlerin önemli bir kısmı bir uyarıyla değil, bağışlanma çağrısıyla biter.

Kur'an cenneti tasvir ederken tekrar eden birkaç ifadeye dayanır: altlarından ırmaklar akan bahçeler, süreklilik, selam ve Allah'ın hoşnutluğu. Secde 17 ise tasvirin sınırını kendisi bildirir: orada saklananı hiç kimse bilemez.

Kur'an dünya ile ahireti karşı karşıya koyar ama dünyayı reddetmez. Hadîd 20 dünya hayatını beş aşamada sayar; Ankebût 64 ahireti "asıl hayat" diye adlandırır. Kasas 77 ise ikisi arasında ölçü verir.

Gâşiye suresi 26 ayettir ve adı "kaplayan" anlamına gelir. Yirmi ikinci ayeti kısa ve kesindir: sen onların üzerinde bir zorlayıcı değilsin.

Şems suresi 15 ayettir ve adı "güneş" anlamına gelir. Kur'an'daki en uzun yemin dizisini taşır: yedi yemin, ardından tek bir hüküm.

Târık suresi 17 ayettir ve adı "geceleyin gelen" anlamına gelir. Dördüncü ayeti kısa ve kesindir: hiçbir can yoktur ki üzerinde bir koruyucu bulunmasın.

A'râf suresi 206 ayettir. 180. ayeti "En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin" der; 55-56. ayetleri duanın nasıl edileceğini bildirir.

Âdiyât suresi 11 ayettir ve adı "koşanlar" anlamına gelir. Beş ayetlik bir yeminle açılır, ardından tek bir hüküm gelir: insan Rabbine karşı çok nankördür.

Ahkâf suresi 35 ayettir ve adı Âd kavminin yaşadığı kum tepelerinden gelir. On beşinci ayeti, anne baba ve kendi çocuğu için yapılan üç kuşaklık bir duayı taşır.

El-Aliyy, "her şeyin üstünde ve yücede olan" anlamına gelir. Âyetü'l-Kürsî bu isimle El-Azîm'i birlikte anarak sona erer. Klasik kelamda buradaki yücelik mekânsal değil, mertebe bakımındandır.

El-Hâdî, "doğru yolu gösteren ve o yola ulaştıran" anlamına gelir. Kökte iki anlam vardır: yol göstermek ve yola ulaştırmak. Fâtiha'daki "bizi doğru yola ilet" duası bu isimle aynı köktendir.

El-Musavvir, "her varlığa kendine özgü biçimini veren" anlamına gelir. Yaratma üçlüsünün son halkasıdır: takdir (Hâlik), var etme (Bâri') ve şekillendirme (Musavvir).

El-Müteâlî, "yaratılmışlara ait her niteliğin üstünde olan" anlamına gelir. El-Aliyy ile aynı köktendir; tefâul kalıbı yüceliğin sürekli ve kendinden olduğunu bildirir. Kur'an'da Ra'd 13:9'da geçer.

El-Afüvv, "günahı silen ve iz bırakmadan affeden" anlamına gelir. Mağfiretten farkı önemlidir: mağfiret günahı örter, af ise siler. Kadir Gecesi duasında geçen isim budur.

El-Bâis, "ölüleri dirilten ve peygamber gönderen" anlamına gelir. Kur'an'da bu isim kalıbında geçmez; kök fiil halinde defalarca bulunur ve isim buradan türetilmiştir.

Tesbihat, sübhânallâh, elhamdülillâh ve Allâhü ekber cümlelerinin tekrarlanmasıdır. Namaz sonrası okunması ve sayısı sahih kaynaklarda bildirilen az sayıdaki zikirdendir.

İstiğfar, Allah'tan bağışlanma dilemektir. En kısa biçimi "estağfirullah" ifadesidir. Hadis kaynaklarında geçen en kapsamlı biçimi ise "seyyidü'l-istiğfar" adıyla bilinen duadır.

Seyyidü'l-istiğfar, Buhârî'de Şeddâd b. Evs'ten nakledilen ve "istiğfarların efendisi" diye anılan duadır. Dua bir övgüyle değil iki ikrarla biter: kul hem üzerindeki nimeti hem kendi günahını kabul eder, sonra bağışlamayı yalnızca Allah'ın yapabileceğini söyler.

"Sübhânallâhi ve bihamdihî" cümlesi, Allah'ı eksiklikten uzak tutmakla O'na övgüyü tek nefeste birleştirir: "Allah'ı hamd ile tesbih ederim." Buhârî ve Müslim'de iki ayrı rivayetle nakledilir; sayısı kaynakta bildirilen az sayıdaki zikirdendir.

Aleynâ, Arapçada "üzerimize, bize" anlamına gelen bir edat-zamir birleşimidir ve Kur'an'da elliden fazla ayette bu anlamda geçer. Bir özel isim ya da tek başına anlamlı bir kelime değildir; "en yüce" karşılığı başka bir kelimeye aittir.

Ahmed, ح م د kökünden gelir ve üstünlük kalıbındadır: "en çok öven" ya da "en çok övülen". Kur'an'da tam olarak bir kez geçer — Saff 61:6'da Hz. Îsâ'nın kendisinden sonra gelecek elçiyi müjdelediği ayette.

Ecrin, Arapça "ecr" kelimesinin çekimli bir biçimidir ve "karşılık, ödül, emeğin bedeli" anlamına gelir. Kur'an'da bu kök yüz otuz yerde geçer. Yaygın olarak verilen "Allah'ın hediyesi" karşılığı ise kelimenin anlamıyla tam örtüşmez.

Hasan, ح س ن kökünden gelir ve "güzel, iyi" anlamındadır. Bu kök Kur'an'da yüz seksenden fazla yerde geçer — ihsan, hüsn, hasene ve ahsen kelimeleri hep buradandır. Bir kişi adı olarak ise geçmez.

İbrâhîm, Kur'an'da altmış dokuz kez geçer ve Hz. Mûsâ'dan sonra en çok anılan isimdir. 14. sure onun adını taşır. İsim İbranice kökenlidir; klasik kaynaklarda "çokluğun babası" anlamıyla açıklanır.

Kerem, ك ر م kökünden gelir; "cömertlik, soyluluk, değerlilik" anlamlarını taşır. Aynı kökten gelen "kerîm" Kur'an'da yirmi üç yerde geçer ve El-Kerîm, Allah'ın isimlerindendir.

İhlâs, "bir şeyi katkısız hâle getirmek" anlamındaki h-l-s kökünden gelir. Bir amelin yalnızca Allah için yapılmasını ifade eder. Karşıtı riyâdır: ameli başkasına göstermek.

Tövbe, "dönmek" anlamındaki t-v-b kökünden gelir. Kur'an'da hem kul hem Allah için kullanılan az sayıdaki fiilden biridir: kul döner, Allah da ona döner.

Af, "silmek, izini gidermek" anlamındaki a-f-v kökünden gelir. Hak edilen karşılığı, hakkı olduğu hâlde istememektir. Kur'an affı hakkın yokluğu olarak değil, hak sahibinin onu kullanmaması olarak anar.

Dua, "çağırmak, seslenmek" anlamındaki d-a-v kökünden gelir. İslami literatürde kulun Allah'a yönelerek istemesini ifade eder. Kur'an'da duanın kendisi bir ibadet olarak nitelenir; kabul edilme şartı belirli bir metne, sayıya veya vakte bağlanmaz.

Hayâ, kişiyi çirkin olandan alıkoyan iç duyarlıktır. Sahih hadis kaynaklarında imanın bir şubesi olarak anılır. Türkçede çoğu zaman utangaçlıkla eşitlenir; oysa kaynaklarda hayâ, hayrı engelleyen bir çekingenlik değil, kötüden alıkoyan bir ölçü olarak tarif edilir.

İhsan, "güzel yapmak" anlamındaki h-s-n kökünden gelir. Hak edilenin ötesine geçmek ve bir işi en güzel biçimde yapmaktır. Kur'an'da adaletle birlikte emredilir; ancak ondan ayrı bir basamak olarak anılır.

Buhârî Sahîh’inde âyetlerin açıklandığı ayrı bir bölüm vardır: Kitâbü’t-Tefsîr. Aşağıdaki kırk yedi rivayet o bölümden seçilmiştir ve her biri belirli bir âyete bağlanır — kimi âyetteki bir kelimenin anlamını açar, kimi âyetin hangi olay üzerine indiğini anlatır, kimi de âyetten çıkarılan yaygın bir yanlış anlamayı düzeltir. Hadisler Fâtiha’dan Nâs’a doğru, sure sırasına göre dizilmiştir.

Buhârî'nin Sahîh'inde dilin edebi dağınık bir konu değildir: Kitâbü'l-Edeb içinde doğrudan söze ayrılmış bâblar vardır — sövme ve lânet, gıybet, söz taşıma, iki yüzlülük, zan, karşılıklı övgü, şiir ve gündelik kalıp sözler. Bu sayfadaki 21 hadis o bâblardan seçilmiştir; her birinin Arapça metni, altında kitâb adı ve bâb numarasıyla birlikte verilmiştir.

Hadis kaynaklarında dua hem emredilen bir davranış hem de bir üsluptur: ne isteneceği kadar nasıl istendiği de anlatılır. Aşağıdaki hadisler Buhârî'nin Deavât (dualar) kitâbından seçilmiştir; her birinin Arapça metni, Türkçe anlamı ve kitâb-bâb atfı birlikte verilmiştir.

Buhârî Sahîh'inde giyime ve süslenmeye ayrı bir bölüm ayırır: Kitâbü'l-Libâs. Aşağıdaki on üç hadis o bölümden seçilmiştir — elbisesini kibirle sürüyene gelen uyarı ve Ebû Bekir'e verilen cevapla çizilen sınır, Peygamber'in sevdiği kumaş, geride bıraktığı sade giysiler, mühür olarak kullandığı gümüş yüzük, temizlik ve güzel koku. Sayfa neyin giyilip giyilemeyeceğine dair hüküm vermez; rivayetlerin ne söylediğini aktarır.

Sahîh-i Buhârî'nin Kitâbü'l-Hac ve Kitâbü'l-Umre bölümlerinden seçilmiş kırk hadis: telbiyenin lafzı, niyet, Kâbe ile Harem'in dokunulmazlığı, Hacerülesved'in öpülmesi, kalabalıkta sükûnet ve esirgeme, umrenin değeri ve yolculuk ile eve dönüş ahlâkı. Bu sayfa haccın nasıl yapılacağını anlatan bir rehber değildir; menâsik için Diyanet'in hac rehberleri ile fıkıh kaynakları esastır.

Buhârî'nin Sahîh'inde iman müstakil bir kitâb olarak işlenir. Bu sayfadaki hadisler o kitâbdan seçilmiştir ve imanı tek bir tanıma indirmez: kalpteki tasdik, dile ve ele yansıması, ibadetteki devamlılık ve niyet birlikte anlatılır.

Arefe günü, hac ayı Zilhicce'nin 9. günüdür; hacıların Arafat'ta vakfe yaptığı gündür. Hacda olmayanların bu gün oruç tutması Müslim'de sahih olarak nakledilir. Türkçede "arefe" her bayramın önceki gününü anlatacak şekilde genelleşmiştir; sahih rivayetteki oruç ise özellikle Zilhicce'nin 9. günüyle ilgilidir.

Aşure, Muharrem ayının 10. günüdür. Bu günle ilgili sahih kaynaklarda sabit olan tek şey oruçtur. Yaygın olarak anlatılan diğer içerikler farklı sağlamlıkta kaynaklara dayanır; bu sayfa hepsini ayırır.

Berat Kandili, Şâban ayının 15. gecesidir. Bu gece hakkındaki rivayetler hadis literatüründe tartışmalıdır; bu sayfa bu tartışmayı gizlemeden aktarır.

Hicri yıl Muharrem ayının 1'inde başlar. Takvimin başlangıcı olarak Hz. Peygamber'in doğumu ya da vefatı değil hicret seçilmiştir; bu tercih Buhârî'de nakledilir ve takvim Hz. Ömer döneminde bu esasa göre düzenlenmiştir. Buna karşılık bu güne özel bir ibadet ya da "yılbaşı duası" Kur'an'da ve sahih hadis kaynaklarında bulunmaz.

Kadir Gecesi, Kur'an'ın indirilmeye başlandığı gecedir ve Kadr suresinde "bin aydan hayırlı" olarak nitelenir. Hadis kaynaklarında Ramazan'ın son on gecesinin tek gecelerinde aranması tavsiye edilir.

Kurban Bayramı, Zilhicce ayının 10. gününde başlar ve dört gün sürer. Kur'an kurban hakkında açık bir ölçü koyar: etler ve kanlar değil, takvâ ulaşır.

Şükür, Kur'an'da nimeti fark etmek, dille ifade etmek ve o nimeti yerinde kullanmak anlamına gelen üç katmanlı bir kavramdır. Bu konu altında şükürle ilgili ayetler, dualar ve kavramlar bir arada bulunur.

Kur'an'da tövbe, kapanmış bir kapıya dönüş değil; her zaman açık tutulan bir kapı olarak anlatılır. Bu konu altında tövbe ve bağışlanma ile ilgili dualar, ayetler, Esmaül Hüsna isimleri ve zikirler bir arada yer alır.