Hac ve Umre ile İlgili Hadisler

Hadisler

1. وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عَزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، قَالَ حَجَّ أَنَسٌ عَلَى رَحْلٍ، وَلَمْ يَكُنْ شَحِيحًا، وَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَجَّ عَلَى رَحْلٍ وَكَانَتْ زَامِلَتَهُ‏.‏

   Sümâme b. Abdullah şöyle dedi: Enes haccını sade bir semer üzerinde yaptı; cimri biri de değildi. Ve şunu nakletti: Allah Resûlü de haccını bir semer üzerinde yapmış, aynı hayvan onun yükünü de taşımıştı.

   Râvi "cimri değildi" kaydını boşuna koymaz: sadelik imkânsızlıktan değil tercihten geliyordu. Rivayet haccın nasıl yapılacağını değil, hangi tavırla yapıldığını kaydeder.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 3

2. حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ أَبُو الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ حَجَّ لِلَّهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏‏.‏

   Ebû Hüreyre, Peygamber'i şöyle derken işittiğini söyledi: Kim Allah için hacceder de çirkin söz söylemez ve günaha sapmazsa, annesinin kendisini doğurduğu gündeki gibi döner.

   Metindeki iki kelime "refes" ve "fusûk"tur; ikisi de Bakara 2:197'de haccın kaydı olarak geçer. Cümlenin şartı da vaadi de rivayetin kendi lafzıdır; bu sayfanın verdiği bir güvence değildir. Buhârî rivayeti "kabul edilmiş haccın fazileti" başlıklı bâbda nakleder — başlık bir sonuç adı verir, metin ise o haccı şartıyla tarif eder.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 4

3. حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ وَلاَ يَتَزَوَّدُونَ وَيَقُولُونَ نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ، فَإِذَا قَدِمُوا مَكَّةَ سَأَلُوا النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى‏}‏‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً‏.‏

   İbn Abbâs şöyle dedi: Yemen halkı azık almadan hacca gider ve "biz tevekkül edenleriz" derlerdi; Mekke'ye vardıklarında ise insanlardan isterlerdi. Bunun üzerine Allah şu âyeti indirdi: "Azık edinin; azığın en hayırlısı takvâdır." Bunu İbn Uyeyne, Amr'dan, o da İkrime'den mürsel olarak rivayet etmiştir.

   Rivayetin düzelttiği şey bir isimlendirmedir: hazırlıksızlığa tevekkül denmesi. Sonucu da metnin içindedir — yola çıkan kişi varınca başkasına yük olur. Âyet Bakara 2:197'dir. Son cümle Buhârî'nin kendi kaydıdır ve rivayetin ikinci bir yolunu gösterir.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 6

4. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ فَصَلَّى بِهَا‏.‏ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَفْعَلُ ذَلِكَ‏.‏

   İbn Ömer'den: Allah Resûlü, Zülhuleyfe'deki Batha'da devesini çöktürdü ve orada namaz kıldı. Abdullah b. Ömer de böyle yapardı.

   Rivayetin ağırlığı son cümlededir ve o cümle Peygamber'in değil râvinin kendi davranışıdır: gördüğü şeyi, arkasında bir hüküm aramadan aynı yerde tekrarlar. Sayfadaki Ömer'in Hacerülesved sözü bu tavrın gerekçesi söylenmiş hâlidir — orada "seni öperken görmeseydim öpmezdim" denir. Baba gerekçeyi açıkça kurar, oğul sessizce uygular. Bir konaklama yerinin kendi başına bir değeri olup olmadığı fıkhın konusudur ve burada karara bağlanmaz. Batha, Zülhuleyfe'deki çakıllı düzlüktür.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 14

5. حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، وَبِشْرُ بْنُ بَكْرٍ التِّنِّيسِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ إِنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِوَادِي الْعَقِيقِ يَقُولُ ‏ "‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ ‏"‏‏.‏

   Ömer şöyle dedi: Peygamber'i Akīk vadisinde şunu söylerken işittim: Bu gece bana Rabbimden bir gelen geldi ve "Bu mübarek vadide namaz kıl ve 'bir hac içinde umre' de" dedi.

   Vadi bir yer adı olarak değil "mübarek" sıfatıyla anılır. "Bir hac içinde umre" cümlesi bir niyetin dille söylenmesidir; bu niyetin fıkhî adı ve hükmü klasik kaynaklarda ayrıca ele alınır ve bu sayfanın konusu değildir.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 16

6. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى‏.‏ قَالَ فَكِلاَهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

   İbn Abbâs şöyle dedi: Üsâme, Arafat'tan Müzdelife'ye kadar Peygamber'in terkisindeydi; sonra Peygamber, Müzdelife'den Minâ'ya kadar Fadl'ı terkisine aldı. Râvi dedi ki: İkisi de Peygamber'in Akabe cemresini atıncaya dek telbiyeyi bırakmadığını söyledi.

   Rivayetin kaydettiği şey telbiyenin sürekliliğidir: yol boyunca bırakılmaz. Telbiyenin tam olarak nerede kesileceği fıkhî bir meseledir ve burada aktarılan, iki râvinin gördüğüdür. Metinde ayrıca iki genç sahâbînin sırayla aynı bineğe alınması geçer.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 22

7. حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا، وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، وَسَمِعْتُهُمْ يَصْرُخُونَ بِهِمَا جَمِيعًا‏.‏

   Enes şöyle dedi: Peygamber Medine'de öğleyi dört, Zülhuleyfe'de ikindiyi iki rekât kıldı. Ve ben onları ikisini birden haykırırken işittim.

   Râvi telbiyeyi bir ses hatırası olarak nakleder: topluca ve yüksek sesle. "İkisi" hac ile umredir. Buhârî rivayeti ihlâlde sesin yükseltilmesine ayırdığı bâbda verir.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 25

8. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ تَلْبِيَةَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لاَ شَرِيكَ لَكَ‏.‏

   İbn Ömer'den: Allah Resûlü'nün telbiyesi şöyleydi: Buyur Allahım buyur! Buyur, senin ortağın yoktur, buyur! Şüphesiz hamd de nimet de senindir, mülk de senindir. Senin ortağın yoktur.

   Telbiye bir çağrıya verilen cevaptır: "lebbeyk" kelimesi "buyur, emrine hazırım" demektir. Cümlenin ağırlık merkezi tekrarlanan "senin ortağın yoktur" kaydıdır — yolculuk bir tevhîd ikrarıyla başlar. Hamd, nimet ve mülkün tek sahibe verilmesi de aynı ikrarın parçasıdır.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 26

9. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَذَكَرُوا الدَّجَّالَ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ كَافِرٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ أَسْمَعْهُ وَلَكِنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَمَّا مُوسَى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ إِذِ انْحَدَرَ فِي الْوَادِي يُلَبِّي ‏"‏‏.‏

   Mücâhid şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanındaydık; Deccâl'den söz ettiler ve Peygamber'in onun hakkında "iki gözünün arasında kâfir yazılıdır" dediğini naklettiler. İbn Abbâs, "Ben bunu ondan işitmedim" dedi, "ama şöyle dediğini işittim: Mûsâ'ya gelince, vadiye inerken telbiye getirdiğini görür gibiyim."

   İbn Abbâs işitmediği bir nakli kendi adına üstlenmez; işittiğini ayırarak söyler. Telbiyeyle ilgisi son cümlededir: Peygamber'in anlatımında telbiye kendi ümmetiyle başlamaz, önceki peygamberlere kadar uzanır.

   Sahih hadisBuhârî, Hac 30

10. حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ مَرْوَانَ الأَصْفَرَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏‏.‏ وَزَادَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِمَا أَهْلَلْتَ يَا عَلِيُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَأَهْدِ وَامْكُثْ حَرَامًا كَمَا أَنْتَ ‏"‏‏.‏

    Enes şöyle dedi: Ali, Yemen'den Peygamber'in yanına geldi. Peygamber ona, "Neye niyet ederek ihrama girdin?" diye sordu. Ali, "Peygamber neye niyet ederek girdiyse ona" dedi. Bunun üzerine Peygamber, "Yanımda kurbanlık olmasaydı ihramdan çıkardım" buyurdu. Muhammed b. Bekir, İbn Cüreyc'den şu fazlalığı nakleder: Peygamber ona, "Neye niyet ederek ihrama girdin ey Ali?" dedi. Ali, "Peygamber neye niyet ederek girdiyse ona" dedi. Peygamber, "Öyleyse kurban sun ve olduğun gibi ihramlı kal" buyurdu.

    Ali'nin cevabı bir niyet ifadesidir: içeriğini bilmediği bir niyete kendini bağlar. Rivayetin devamındaki kurbanlık ve ihramdan çıkma meselesi fıkhî bir konudur; bu sayfa o tartışmaya girmez. Son cümleler belirli bir kişiye söylenmiş sözlerdir, genel bir kural değil.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 32

11. حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْلاَ حَدَاثَةُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ ثُمَّ لَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَإِنَّ قُرَيْشًا اسْتَقْصَرَتْ بِنَاءَهُ ـ وَجَعَلْتُ لَهُ خَلْفًا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ خَلْفًا يَعْنِي بَابًا‏.‏

    Âişe şöyle dedi: Allah Resûlü bana, "Kavminin küfürden yeni çıkmış olması olmasaydı Kâbe'yi yıkar, sonra onu İbrâhim'in temeli üzerine yeniden yapardım — çünkü Kureyş onun yapısını eksik bırakmıştı — ve ona bir arka açardım" dedi. Ebû Muâviye'nin naklinde Hişâm, buradaki "arka" kelimesinin kapı demek olduğunu söyler.

    Doğru olanı yapma isteği, insanların yeni imanını sarsmama kaygısı önünde durdurulur; gerekçe metnin kendi içindedir. Kureyş'in yapıyı eksik bıraktığı bilgisi de rivayetin kendi ifadesidir. Sondaki açıklama Buhârî'nin naklettiği bir râvi kaydıdır, metnin parçası değildir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 42

12. حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏ "‏ إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ، لاَ يُعْضَدُ شَوْكُهُ، وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلاَ يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهُ إِلاَّ مَنْ عَرَّفَهَا ‏"‏‏.‏

    İbn Abbâs şöyle dedi: Allah Resûlü Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: Bu beldeyi Allah harem kılmıştır. Dikeni kesilmez, av hayvanı ürkütülmez, yitiği ancak onu ilân edecek olan tarafından alınır.

    Dokunulmazlık bir yasak listesiyle değil bir nitelemeyle kurulur: "Allah harem kılmıştır." Sayılan üç maddenin fıkhî ayrıntısı bu sayfanın konusu değildir; görünen şey, korumanın dikene ve ürkecek bir hayvana kadar inmesidir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 43

13. حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَادَ قُدُومَ مَكَّةَ ‏ "‏ مَنْزِلُنَا غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ حَيْثُ تَقَاسَمُوا عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏‏.‏

    Ebû Hüreyre şöyle dedi: Allah Resûlü, Mekke'ye varmayı istediğinde, "Yarınki konağımız, inşallah, Benî Kinâne'nin Hayf'ıdır — küfür üzerine yeminleştikleri yerde" buyurdu.

    Konaklanacak yer bir yön tarifiyle değil, orada bir zamanlar yapılanla anılır: "küfür üzerine yeminleştikleri yer." Klasik kaynaklar bu yeminleşmeyi Kureyş'in, Hâşimoğulları'yla alışverişi ve görüşmeyi kesmek üzere yaptığı antlaşmayla açıklar. Metnin söylemediği şey de dikkate değer: bir intikam ya da zafer sözü yoktur, yerin adı olduğu gibi anılır. Cümledeki "inşallah" kaydı da rivayetin kendi lafzıdır — yarınki konak bile şarta bağlanır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 45

14. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ الأَحْدَبُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جِئْتُ إِلَى شَيْبَةَ‏.‏ وَحَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جَلَسْتُ مَعَ شَيْبَةَ عَلَى الْكُرْسِيِّ فِي الْكَعْبَةِ فَقَالَ لَقَدْ جَلَسَ هَذَا الْمَجْلِسَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ لاَ أَدَعَ فِيهَا صَفْرَاءَ وَلاَ بَيْضَاءَ إِلاَّ قَسَمْتُهُ‏.‏ قُلْتُ إِنَّ صَاحِبَيْكَ لَمْ يَفْعَلاَ‏.‏ قَالَ هُمَا الْمَرْآنِ أَقْتَدِي بِهِمَا‏.‏

    Ebû Vâil şöyle dedi: Şeybe ile Kâbe'nin içindeki koltukta oturdum. Bana dedi ki: Ömer de bu yerde oturmuş ve "İçinde ne sarı ne beyaz bırakmayıp hepsini dağıtmaya niyetlendim" demişti. Ben, "Ama iki arkadaşın bunu yapmadı" dedim. O da, "Onlar, kendilerine uyduğum iki kişidir" dedi.

    "Sarı" ile "beyaz" altın ile gümüşün kinayesidir. Ömer'in vazgeçme gerekçesi bir delil değil bir örnektir: kendisinden önce iki kişinin yapmamış olması. "İki arkadaş" Peygamber ile Ebû Bekir'dir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 48

15. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ جَاءَ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَدِ فَقَبَّلَهُ، فَقَالَ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لاَ تَضُرُّ وَلاَ تَنْفَعُ، وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ‏.‏

    Âbis b. Rabîa, Ömer'den nakletti: Ömer Hacerülesved'e geldi, onu öptü ve şöyle dedi: Biliyorum ki sen bir taşsın; ne zarar verirsin ne fayda. Peygamber'i seni öperken görmeseydim seni öpmezdim.

    Bu sayfanın en açık ölçüsü buradadır. Öpme, taşa bir güç yüklemek değil görülen bir işi tekrarlamaktır; taşa zarar ya da fayda verme gücü atfetmek rivayetin doğrudan reddettiği şeydir. Ayrım, Ömer'in bunu taşı öperken söylemesiyle daha da belirginleşir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 50

16. حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَبِلاَلٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ، فَأَغْلَقُوا عَلَيْهِمْ فَلَمَّا فَتَحُوا، كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ وَلَجَ، فَلَقِيتُ بِلاَلاً فَسَأَلْتُهُ هَلْ صَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ، بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ‏.‏

    Sâlim, babasından nakletti: Allah Resûlü, Üsâme b. Zeyd, Bilâl ve Osman b. Talha ile birlikte Kâbe'nin içine girdi ve kapıyı üzerlerine kapattılar. Açtıklarında içeri ilk giren ben oldum. Bilâl ile karşılaştım ve ona, "Allah Resûlü içeride namaz kıldı mı?" diye sordum. "Evet" dedi, "iki Yemen direği arasında."

    İbn Ömer bilgiyi tahminle tamamlamaz: içeride bulunanlardan birini bulup sorar. Rivayet bir haberin nasıl alındığını da gösterir. Peygamber'in içeride namaz kılıp kılmadığı konusunda İbn Abbâs'ın nakli farklı bir şey söyler; ikisi de bu sayfada durmaktadır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 51

17. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَمَعَهُ مَنْ يَسْتُرُهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ أَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكَعْبَةَ قَالَ لاَ‏.‏

    Abdullah b. Ebû Evfâ şöyle dedi: Allah Resûlü umre yaptı; Kâbe'yi tavaf etti ve Makam'ın arkasında iki rekât namaz kıldı. Yanında onu insanlardan gizleyen kimseler vardı. Bir adam ona, "Allah Resûlü Kâbe'nin içine girdi mi?" diye sordu; "Hayır" dedi.

    Râviye sorulan soru bir karışıklığı önler: bu umrede Kâbe'nin içine girilmemiştir. Buhârî rivayeti Kâbe'nin içine girmeyenlere ayırdığı bâbda nakleder. Umrenin nasıl yapılacağı bu sayfanın konusu değildir; aktarılan, bir râvinin gördüğüdür.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 53

18. حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ أَبَى أَنْ يَدْخُلَ الْبَيْتَ وَفِيهِ الآلِهَةُ فَأَمَرَ بِهَا فَأُخْرِجَتْ فَأَخْرَجُوا صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ فِي أَيْدِيهِمَا الأَزْلاَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَمَا وَاللَّهِ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمَا لَمْ يَسْتَقْسِمَا بِهَا قَطُّ ‏"‏‏.‏ فَدَخَلَ الْبَيْتَ، فَكَبَّرَ فِي نَوَاحِيهِ، وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ‏.‏

    İbn Abbâs şöyle dedi: Allah Resûlü Mekke'ye geldiğinde, içinde putlar bulunduğu sürece Kâbe'ye girmeyi kabul etmedi; emretti ve putlar çıkarıldı. Bu arada İbrâhim ile İsmâil'in ellerinde fal okları bulunan bir resmini de çıkardılar. Allah Resûlü, "Allah onları kahretsin! Vallahi bu ikisinin fal oklarıyla hiç kısmet aramadıklarını pekâlâ biliyorlardı" buyurdu. Sonra Kâbe'ye girdi, köşelerinde tekbir getirdi ama içinde namaz kılmadı.

    Düzeltilen şey bir resim değil bir iddiadır: İbrâhim ile İsmâil'e, onlara ait olmayan bir uygulama mal edilmişti. Cümlenin ağırlığı "biliyorlardı" kelimesindedir — yanlış, bilgisizlikten kaynaklanmıyordu. Metnin sonundaki "namaz kılmadı" kaydı ile Bilâl'in naklettiği "kıldı" kaydı arasındaki fark klasik kaynaklarda ayrıca ele alınmıştır; sayfa bir tarafı seçmez.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 54

19. حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ، وَقَدْ وَهَنَهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ‏.‏ فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ الثَّلاَثَةَ، وَأَنْ يَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلاَّ الإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ‏.‏

    İbn Abbâs şöyle dedi: Allah Resûlü ve ashabı geldi. Müşrikler, "Yesrib humması onları takatsiz bırakmışken üzerinize geliyor" dediler. Bunun üzerine Peygamber onlara üç şavtta çalımlı ve hızlı adımlarla yürümelerini, iki rükün arasında ise yürümelerini emretti. Bütün şavtlarda öyle yürümelerini emretmesine engel olan tek şey, onları esirgemesiydi.

    Buhârî rivayeti "remel nasıl başladı" başlıklı bâbda verir; yani soru bir usul sorusu değil bir başlangıç sorusudur. Görünen iki şey var: söylenen söz bir zayıflık ithamıdır ve karşılığı sözle değil yürüyüşle verilir; ama aynı yürüyüş bütün turlara yayılmaz ve metin sebebini kendi yazar — "onları esirgemesi." Yani gösterilen şeyin sınırını yine insanların takati çizer. Tavafın nasıl yapılacağı bu sayfanın konusu değildir; menâsik için Diyanet'in hac rehberleri ile fıkıh kaynakları esastır. Şavt, Kâbe'nin çevresindeki bir turdur; Yesrib ise Medine'nin o günkü adıdır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 55

20. حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ـ هُوَ ابْنُ سَلاَمٍ ـ أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ حَدَّثَهُ قَالَ سَقَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ زَمْزَمَ فَشَرِبَ وَهُوَ قَائِمٌ‏.‏ قَالَ عَاصِمٌ فَحَلَفَ عِكْرِمَةُ مَا كَانَ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ عَلَى بَعِيرٍ‏.‏

    Şa'bî'nin naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle dedi: Allah Resûlü'ne Zemzem'den su verdim; ayakta içti. Âsım dedi ki: İkrime, o gün onun ancak bir deve üzerinde olduğuna yemin etti.

    Buhârî iki râviyi de kaydeder: İbn Abbâs "ayakta içti" der, İkrime ise o gün Peygamber'in deve üstünde bulunduğuna yemin eder. Fark sessizce düzeltilmemiş, olduğu gibi bırakılmıştır. Bu yüzden rivayetten bir içme usulü çıkarılmaz; görünen şey, Zemzem'in elden sunulduğu bir andır ve aynı ânı iki kişinin farklı hatırladığıdır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 76

21. حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ دَخَلَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَظَهْرُهُ فِي الدَّارِ، فَقَالَ إِنِّي لاَ آمَنُ أَنْ يَكُونَ الْعَامَ بَيْنَ النَّاسِ قِتَالٌ، فَيَصُدُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ، فَلَوْ أَقَمْتَ‏.‏ فَقَالَ قَدْ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ، فَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ أَفْعَلُ كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏ ثُمَّ قَالَ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ مَعَ عُمْرَتِي حَجًّا‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَدِمَ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا‏.‏

    Nâfi'den: İbn Ömer'in yanına oğlu Abdullah b. Abdullah girdi; bineği de avluda hazır duruyordu. Oğlu, "Bu yıl insanlar arasında bir çarpışma çıkmasından ve seni Beyt'ten alıkoymalarından korkuyorum; kalsan olmaz mı?" dedi. İbn Ömer şöyle dedi: Allah Resûlü de yola çıkmıştı ve Kureyş'in kâfirleri onunla Beyt'in arasına girmişti. Benimle Beyt'in arasına girilirse ben de Allah Resûlü'nün yaptığını yaparım. "Andolsun, Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır." Sonra dedi ki: Sizi şahit tutuyorum, umremle birlikte haccı da üzerime borç kıldım. Râvi der ki: Sonra vardı ve ikisi için tek bir tavaf yaptı.

    Oğlunun söylediği ihtimal gerçektir ve İbn Ömer onu yanlışlamaz; yalnız kendi cevabını başka bir yerden alır. Engellenirse ne yapacağını, aynı şey başına gelmiş olan kişiye bakarak belirler ve âyeti bunun için okur (Ahzâb 33:21). Kureyş'in Beyt ile arasına girdiği olay Hudeybiye'dir. Dikkat çeken şey kararın zamanıdır: henüz engellenmemiştir, engellenme ihtimaline karşı ne yapacağını şimdiden bilir. Sondaki iki cümle o yıl yaptığı niyetin ve tavafın kaydıdır; hac ile umrenin birleştirilmesi fıkhî bir konudur ve burada karara bağlanmaz.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 77

22. حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا سَالِمٌ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَيْرًا، مَوْلَى أُمِّ الْفَضْلِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ، شَكَّ النَّاسُ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرَابٍ فَشَرِبَهُ‏.‏

    Ümmü'l-Fadl'dan: İnsanlar Arefe günü Peygamber'in oruçlu olup olmadığında şüpheye düştüler. Bunun üzerine ben ona bir içecek gönderdim; o da içti.

    Şüpheyi gideren şey bir söz değil görülen bir iştir; tartışmayı Ümmü'l-Fadl'ın gönderdiği bardak kapatır. Hacının Arefe günü oruç tutup tutmayacağı fıkhın konusudur ve burada ele alınmaz; aktarılan, bir sahâbînin gördüğüdür. Şüphe topluluğun şüphesidir; cevap da herkesin görebileceği bir yerde verilir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 85

23. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الثَّقَفِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَهُمَا غَادِيَانِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ يُهِلُّ مِنَّا الْمُهِلُّ فَلاَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ، وَيُكَبِّرُ مِنَّا الْمُكَبِّرُ فَلاَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ‏.‏

    Muhammed b. Ebû Bekir es-Sekafî, Minâ'dan Arafat'a giderlerken Enes b. Mâlik'e sordu: Allah Resûlü ile birlikte bu günde ne yapardınız? Enes şöyle dedi: İçimizden telbiye getiren getirirdi, ona karşı çıkılmazdı; tekbir getiren getirirdi, ona da karşı çıkılmazdı.

    Soru "nasıl yapılırdı" diye sorulur ama cevap bir usul vermez: aynı yolda iki ayrı uygulama yan yana sürmüş ve hiçbiri kınanmamıştır. Rivayetin ağırlığı "karşı çıkılmazdı" kelimesindedir — kaydedilen, yapılan iş değil yapılana gösterilen tavırdır. Sorunun sorulduğu ân da aynı yolculuğun içindedir: iki kişi Minâ'dan Arafat'a giderken konuşmaktadır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 86

24. حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، كُنْتُ أَطْلُبُ بَعِيرًا لِي‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ أَضْلَلْتُ بَعِيرًا لِي، فَذَهَبْتُ أَطْلُبُهُ يَوْمَ عَرَفَةَ، فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا بِعَرَفَةَ، فَقُلْتُ هَذَا وَاللَّهِ مِنَ الْحُمْسِ فَمَا شَأْنُهُ هَا هُنَا

    Cübeyr b. Mut'im şöyle dedi: Bir devemi kaybetmiştim; Arefe günü onu aramaya çıktım. Peygamber'i Arafat'ta vakfe hâlinde gördüm. Kendi kendime, “Vallahi bu, Hums'tandır; onun burada ne işi var?” dedim.

    Hums, Kureyş ve onlarla birlik olan kabilelerdir; kendilerini ayrı tutar, halkla birlikte Arafat'ta durmaz, Müzdelife'de kalırlardı. Cübeyr'in şaşırmasının sebebi budur — Peygamber Kureyş'ten olduğu hâlde bu ayrıcalığı kullanmamış, herkesle aynı yerde durmuştur. Cübeyr bunu gördüğünde henüz müslüman değildi; rivayet onun o günkü gözlemini aktarır.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 91

25. حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، مَوْلَى وَالِبَةَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ دَفَعَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ عَرَفَةَ فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَرَاءَهُ زَجْرًا شَدِيدًا وَضَرْبًا وَصَوْتًا لِلإِبِلِ فَأَشَارَ بِسَوْطِهِ إِلَيْهِمْ وَقَالَ ‏ "‏ أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ، فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِالإِيضَاعِ ‏"‏‏.‏ أَوْضَعُوا أَسْرَعُوا‏.‏ خِلاَلَكُمْ مِنَ التَّخَلُّلِ بَيْنَكُمْ، وَفَجَّرْنَا خِلاَلَهُمَا‏.‏ بَيْنَهُمَا‏.‏

    İbn Abbâs, Arefe günü Peygamber ile birlikte Arafat'tan ayrıldığını haber verdi: Peygamber arkasından şiddetli bir azarlama, vurma ve deve sesleri işitti. Bunun üzerine kamçısıyla onlara işaret edip şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Sükûnete sarılın; iyilik, hayvanı hızlı sürmekle olmaz." Metnin ardından şu kelime açıklamaları gelir: "Evda'û" süratlendiler demektir; "hilâleküm", aranıza sokulmak anlamındaki "tehallül"dendir; "ve feccernâ hilâlehümâ" da "ikisinin arasında" demektir.

    Uyarı bir yasak listesiyle değil tek bir ölçüyle verilir: iyilik, hayvanı hızlı sürmekle olmaz. Uyarıyı doğuran şey de metnin içinde yazılıdır — azarlama sesi, vurma sesi ve develerin sesi. Yani muhatap yalnızca acele edenler değil, acele ederken hayvanı ezenlerdir. Peygamber'in bağırmak yerine kamçısıyla işaret etmesi, söylediği şeyin kendi davranışında da tutulmasıdır. Sondaki kısa cümleler hadisin parçası değil, Buhârî'nin naklettiği kelime açıklamalarıdır; Tevbe 9:47 ile Kehf 18:33'te geçen aynı kelimelere bakar.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 94

26. حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَنَا مِمَّنْ، قَدَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ‏.‏

    İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamber'in Müzdelife gecesi ailesinin zayıflarıyla birlikte önden gönderdiği kimselerden biri de bendim.

    İbn Abbâs o sırada çocuktu. Metnin kaydettiği şey bir usul değil bir gözetmedir: kalabalığın zorlayacağı kimseler öne alınmıştır. Bunun hangi durumda kime uygulanacağı fıkıh kaynaklarının konusudur; bu sayfa o tartışmaya girmez.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 98

27. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ ـ عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ جَمْعٍ وَكَانَتْ ثَقِيلَةً ثَبْطَةً فَأَذِنَ لَهَا‏.‏

    Âişe şöyle dedi: Sevde, Müzdelife gecesi Peygamber'den izin istedi — ağır ve yavaş hareket eden biriydi — o da ona izin verdi.

    Cümle üç parçadır ve ortadaki parça gerekçedir: izin bir ayrıcalık olarak değil bir hâlin karşılığı olarak verilir. Sayfadaki İbn Abbâs rivayeti aynı geceyi öbür yönden kaydeder — orada öne alınanlar kendileri istememiş, Peygamber onları göndermiştir. İkisi yan yana durunca görünen şudur: gözetme hem istenerek hem istenmeden olur. Kimin hangi şartta öne geçebileceği fıkhın konusudur ve burada ele alınmaz. Metindeki "cem' gecesi" Müzdelife gecesidir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 98

28. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِخَمْسٍ بَقِينَ مِنْ ذِي الْقَعْدَةِ، لاَ نُرَى إِلاَّ الْحَجَّ، فَلَمَّا دَنَوْنَا مِنْ مَكَّةَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ، إِذَا طَافَ وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَنْ يَحِلَّ، قَالَتْ فَدُخِلَ عَلَيْنَا يَوْمَ النَّحْرِ بِلَحْمِ بَقَرٍ‏.‏ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالَ نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَزْوَاجِهِ‏.‏ قَالَ يَحْيَى فَذَكَرْتُهُ لِلْقَاسِمِ، فَقَالَ أَتَتْكَ بِالْحَدِيثِ عَلَى وَجْهِهِ‏.‏

    Amre bint Abdurrahman şöyle dedi: Âişe'yi şöyle derken işittim: Zilkade'nin bitmesine beş gün kala Allah Resûlü ile birlikte yola çıktık; hacdan başka bir şey düşünmüyorduk. Mekke'ye yaklaştığımızda Allah Resûlü, yanında kurbanlık bulunmayanların tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y ettiklerinde ihramdan çıkmalarını emretti. Âişe dedi ki: Kurban günü yanımıza sığır eti getirildi. "Bu nedir?" dedim. "Allah Resûlü eşleri adına kurban kesti" denildi. Yahyâ dedi ki: Bunu Kāsım'a anlattım; "Sana hadisi olduğu gibi getirmiş" dedi.

    Haber eve bir sofra olarak girer: Âişe önce eti görür, sonra "bu nedir" diye sorar. Yani kesim kendisine duyurularak değil, sonucu önüne konarak öğrenilir. Sondaki cümle bambaşka bir kayıttır: Yahyâ b. Saîd, Amre'den işittiğini Kāsım b. Muhammed'e aktarır ve Kāsım "Sana hadisi olduğu gibi getirmiş" der — bir nakli ikinci bir ehline doğrulatmaktır. Sayfadaki İbn Ömer'in Bilâl'e sorması da aynı tavırdır. Metnin ortasındaki ihramdan çıkma emri fıkhî bir konudur ve burada karara bağlanmaz.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 115

29. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَبْدُ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيُّ، أَنَّ مُجَاهِدًا، أَخْبَرَهُمَا أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ، وَأَنْ يَقْسِمَ بُدْنَهُ كُلَّهَا، لُحُومَهَا وَجُلُودَهَا وَجِلاَلَهَا، وَلاَ يُعْطِيَ فِي جِزَارَتِهَا شَيْئًا‏.‏

    Ali şöyle haber verdi: Peygamber ona kurbanlık develerinin başında durmasını; etlerini, derilerini ve üzerlerindeki örtüleri —hepsini— dağıtmasını, kesim işi için onlardan hiçbir şey vermemesini emretti.

    Ölçü tek cümlede duruyor: kurbanlıktan kesim ücreti ödenmez. Yani hayvanın hiçbir parçası sahibine geri dönen bir karşılığa çevrilmez. Kurbanın fıkhî şartları ve kimin neyi alabileceği bu sayfanın konusu değildir.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 121

30. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كُنَّا لاَ نَأْكُلُ مِنْ لُحُومِ بُدْنِنَا فَوْقَ ثَلاَثِ مِنًى، فَرَخَّصَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ كُلُوا وَتَزَوَّدُوا ‏"‏‏.‏ فَأَكَلْنَا وَتَزَوَّدْنَا‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَقَالَ حَتَّى جِئْنَا الْمَدِينَةَ قَالَ لاَ‏.‏

    Câbir b. Abdullah şöyle dedi: Minâ'nın üç gününden sonra kurbanlıklarımızın etinden yemezdik. Sonra Peygamber bize ruhsat verdi ve “Yiyin ve azık edinin” dedi; biz de yedik ve azık edindik. Râvi der ki: Atâ'ya, “Medine'ye varıncaya kadar mı dedi?” diye sordum; “Hayır” dedi.

    Sondaki soru-cevap râviye aittir ve sözün kapsamını daraltır: Atâ, iznin Medine'ye kadar uzatılmadığını söyler. Buhârî bu kaydı düşürmez. Kurban etinin ne kadar süreyle saklanacağı fıkhî bir konudur ve burada karara bağlanmaz.

    Sahih hadisBuhârî, Hac 124

31. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏

    Ebû Hüreyre'den: Allah Resûlü şöyle buyurdu: Bir umreden öbür umreye, ikisinin arasında kalan için keffârettir. Mebrûr haccın ise cennetten başka bir karşılığı yoktur.

    Cümlenin iki kaydı da metnin kendisindedir: karşılık "iki umre arasında kalan" ile sınırlıdır ve hac "mebrûr" sıfatıyla kayıtlıdır. Bu sıfatın karşılığını sayfadaki "çirkin söz söylemez ve günaha sapmazsa" rivayeti kendi lafzıyla verir. Buradaki karşılık rivayetin lafzıdır; bu sayfanın okuyucuya verdiği bir güvence değildir.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 1

32. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُخْبِرُنَا يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاِمْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ سَمَّاهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، فَنَسِيتُ اسْمَهَا ‏"‏ مَا مَنَعَكِ أَنْ تَحُجِّي مَعَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ كَانَ لَنَا نَاضِحٌ فَرَكِبَهُ أَبُو فُلاَنٍ وَابْنُهُ ـ لِزَوْجِهَا وَابْنِهَا ـ وَتَرَكَ نَاضِحًا نَنْضَحُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا كَانَ رَمَضَانُ اعْتَمِرِي فِيهِ فَإِنَّ عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ حَجَّةٌ ‏"‏‏.‏ أَوْ نَحْوًا مِمَّا قَالَ‏.‏

    Atâ şöyle dedi: İbn Abbâs'ı bize haber verirken işittim, dedi ki: Allah Resûlü, İbn Abbâs'ın adını söylediği ama benim unuttuğum Ensarlı bir kadına, "Bizimle birlikte hacca gelmene ne engel oldu?" diye sordu. Kadın, "Bir sulama devemiz vardı; ona falancanın babası ile oğlu bindi" dedi — kocası ile oğlunu kastediyordu — "ve üzerinde su çektiğimiz bir deve bıraktı." Peygamber, "Öyleyse ramazan gelince o ayda umre yap; çünkü ramazanda bir umre bir hacdır" buyurdu. Yahut söylediğine yakın bir söz söyledi.

    Soru bir kusur arayışı değildir: "gelmene ne engel oldu" diye sorulur ve cevapta engel maddîdir — evin bineği başkasına düşmüş, geriye yalnız su çekilen hayvan kalmıştır. Söylenen karşılık rivayetin kendi lafzıdır, bu sayfanın verdiği bir denklik hükmü değildir; ramazan umresinin fıkhî değeri kaynaklarda ayrıca ele alınır. Metin iki yerde kendi sınırını işaretler: İbn Abbâs kadının adını söylemiştir ama Atâ unutmuştur, ve son cümle "yahut söylediğine yakın bir söz" diye kaydedilir — lafzın birebir olduğu iddia edilmez.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 4

33. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَعَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالاَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَصْدُرُ النَّاسُ بِنُسُكَيْنِ وَأَصْدُرُ بِنُسُكٍ فَقِيلَ لَهَا ‏ "‏ انْتَظِرِي، فَإِذَا طَهُرْتِ فَاخْرُجِي إِلَى التَّنْعِيمِ، فَأَهِلِّي ثُمَّ ائْتِينَا بِمَكَانِ كَذَا، وَلَكِنَّهَا عَلَى قَدْرِ نَفَقَتِكِ، أَوْ نَصَبِكِ ‏"‏‏.‏

    Kāsım b. Muhammed ile Esved'in naklettiğine göre Âişe şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar iki ibadetle dönüyor, ben bir ibadetle dönüyorum. Kendisine şöyle denildi: Bekle; temizlendiğinde Ten'îm'e çık, ihrama gir, sonra şu yerde bize gel. Ama o, senin harcaman yahut çektiğin zahmet ölçüsündedir.

    Âişe'nin sözü bir hüküm sorusu değil bir eksiklik duygusudur: herkes iki ibadetle dönerken o bir ibadetle dönecektir. Rivayetin taşıdığı ölçü son cümlededir — karşılık, yapılan işin sayısına değil kişinin harcadığına ve çektiği zahmete bağlanır. Baştaki yönlendirme belirli bir kişiye söylenmiştir ve buradan bir usul çıkarılmaz. Metin iki kaydı açıkta bırakır: cevap "ona denildi" diye edilgen aktarılır ve son kelimede "harcaman yahut zahmetin" diye ikilenir.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 8

34. حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، مَوْلَى أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، كَانَ يَسْمَعُ أَسْمَاءَ تَقُولُ كُلَّمَا مَرَّتْ بِالْحَجُونِ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ لَقَدْ نَزَلْنَا مَعَهُ هَا هُنَا، وَنَحْنُ يَوْمَئِذٍ خِفَافٌ، قَلِيلٌ ظَهْرُنَا، قَلِيلَةٌ أَزْوَادُنَا، فَاعْتَمَرْتُ أَنَا وَأُخْتِي عَائِشَةُ وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ، فَلَمَّا مَسَحْنَا الْبَيْتَ أَحْلَلْنَا، ثُمَّ أَهْلَلْنَا مِنَ الْعَشِيِّ بِالْحَجِّ‏.‏

    Esmâ bint Ebû Bekir'in azatlısı Abdullah, Esmâ'yı Hacûn'dan her geçişinde şöyle derken işitirdi: Allah'ın salâtı Muhammed'in üzerine olsun. Biz onunla birlikte burada konaklamıştık; o gün hafiftik, bineğimiz azdı, azığımız azdı. Ben, kız kardeşim Âişe, Zübeyr, falan ve falan umre yaptık. Beyt'e el sürdüğümüzde ihramdan çıktık, sonra akşam üzeri hac için ihrama girdik.

    Esmâ bu sözü aynı yerden her geçişinde tekrarlar; hatıra bir mekâna bağlanmış ve her defasında salâtla başlamıştır. Anlattığı tablo bir darlık tablosudur — az binek, az azık — ama şikâyet biçiminde değil, birlikte bulunulan bir günün kaydı olarak söylenir. Son iki cümle o gün yapılanın anlatımıdır; bir usul bildirmez. "Hafiftik" kelimesi yükün ve donanımın azlığını anlatır, ardından gelen iki cümle onu açar.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 11

35. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَفَلَ مِنْ غَزْوٍ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ يُكَبِّرُ عَلَى كُلِّ شَرَفٍ مِنَ الأَرْضِ ثَلاَثَ تَكْبِيرَاتٍ، ثُمَّ يَقُولُ ‏ "‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ سَاجِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏‏.‏

    İbn Ömer'den: Allah Resûlü bir gazâdan, hacdan ya da umreden dönerken yerin her yükseltisinde üç kez tekbir getirir, sonra şöyle derdi: Allah'tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Mülk O'nundur, hamd O'nundur ve O her şeye gücü yetendir. Dönenleriz, tevbe edenleriz, kulluk edenleriz, secde edenleriz, Rabbimize hamd edenleriz. Allah vaadini doğru çıkardı, kuluna yardım etti ve toplulukları tek başına bozguna uğrattı.

    Bu sözler bir ibadetin bittiği yeri değil yolun kendisini işaretler: her yükseltide yeniden söylenir. Beş sıfat arka arkaya gelir — dönenler, tevbe edenler, kulluk edenler, secde edenler, hamd edenler — ve hepsi çoğul kiptedir; dönüş tek başına değil toplulukla yapılır. Aynı zikir üç ayrı dönüşte ortaktır ve hac ile umreye özel değildir. Son cümlede geçen "toplulukların bozguna uğratılması" Hendek kuşatmasına işaret eder.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 12

36. حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ اسْتَقْبَلَتْهُ أُغَيْلِمَةُ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَحَمَلَ وَاحِدًا بَيْنَ يَدَيْهِ وَآخَرَ خَلْفَهُ‏.‏

    İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamber Mekke'ye geldiğinde Abdülmuttalib oğullarının küçük çocukları onu karşıladı. O da birini önüne, birini arkasına aldı.

    Karşılamaya çıkan çocuklardır ve karşılık bir selâm değil bir davranıştır: ikisi birden bineğe alınır, biri önde biri arkada. Sayfadaki Üsâme ile Fadl'ın sırayla terkiye alındığı rivayet de aynı şeyi kaydeder. Metindeki "uğaylime" kelimesi küçültme kalıbındadır; karşılayanların yaşça küçüklüğü ayrıca işaretlenmiştir.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 13

37. حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَطْرُقُ أَهْلَهُ، كَانَ لاَ يَدْخُلُ إِلاَّ غُدْوَةً أَوْ عَشِيَّةً‏.‏

    Enes şöyle dedi: Peygamber ailesinin yanına gece ansızın varmazdı; ancak sabah ya da akşam üzeri girerdi.

    "Tark" gece vakti kapıyı çalmaktır; kelimenin kendisi ansızınlığı taşır. Yolculuktan dönüşün de bir edebi olduğu buradan görünür: eve varış, evdekilerin hazırlanabileceği bir saate bırakılır. Rivayet bir yasak koymaz, sürekli bir alışkanlığı kaydeder — cümle "olurdu" kipindedir.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 15

38. حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ، فَأَبْصَرَ دَرَجَاتِ الْمَدِينَةِ أَوْضَعَ نَاقَتَهُ، وَإِنْ كَانَتْ دَابَّةً حَرَّكَهَا‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ زَادَ الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ عَنْ حُمَيْدٍ حَرَّكَهَا مِنْ حُبِّهَا‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ جُدُرَاتٍ‏.‏ تَابَعَهُ الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ‏.‏

    Humeyd, Enes'i şöyle derken işitti: Allah Resûlü bir yolculuktan döner de Medine'nin yükseltilerini görürse devesini hızlandırırdı; binek başka bir hayvansa onu sürerdi. Ebû Abdullah dedi ki: Hâris b. Umeyr, Humeyd'den naklederken "onu Medine sevgisinden dolayı sürerdi" fazlalığını ekler. Kuteybe'nin İsmâil'den, onun Humeyd'den, onun Enes'ten naklinde ise "yükseltilerini" yerine "duvarlarını" denmiştir. Hâris b. Umeyr de bu nakle mutâbaat etmiştir.

    Hızlanmanın gerekçesi ana metinde değil, Buhârî'nin eklediği ikinci nakildedir: "sevgisinden dolayı." Ebû Abdullah, Buhârî'nin kendi künyesidir; sondaki kayıtlar onun nakil farklarını gösterme biçimidir — bir nüshada Medine'nin yükseltileri görülür, bir başkasında duvarları. Kaydedilen şey bir menzile varış değil, bir yere duyulan bağın bineğin adımına yansımasıdır.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 17

39. حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا، كَانَتِ الأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَجَاءُوا لَمْ يَدْخُلُوا مِنْ قِبَلِ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، وَلَكِنْ مِنْ ظُهُورِهَا، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَدَخَلَ مِنْ قِبَلِ بَابِهِ، فَكَأَنَّهُ عُيِّرَ بِذَلِكَ، فَنَزَلَتْ ‏{‏وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا‏}‏‏.‏

    Berâ şöyle dedi: Bu âyet bizim hakkımızda indi. Ensar hacdan dönüp geldiklerinde evlerine kapılarından değil arkalarından girerlerdi. Ensardan bir adam geldi ve kapısından girdi; bundan dolayı ayıplanır gibi oldu. Bunun üzerine şu âyet indi: "İyilik, evlere arkalarından gelmeniz değildir; asıl iyilik, sakınanın iyiliğidir. Evlere kapılarından girin."

    Düzeltilen şey bir davranış değil, o davranışa verilen addır: arkadan girmek iyilik sayılıyor, kapıdan giren ayıplanıyordu. Âyet Bakara 2:189'dur. Sayfadaki Yemenli hacılar rivayeti aynı kalıbı taşır — orada da hazırlıksızlığa tevekkül deniyordu. İki yerde de düzeltme, işin kendisinden çok ona yakıştırılan isme yöneliktir.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 18

40. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ السَّفَرُ قِطْعَةٌ مِنَ الْعَذَابِ، يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَنَوْمَهُ، فَإِذَا قَضَى نَهْمَتَهُ فَلْيُعَجِّلْ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏‏.‏

    Ebû Hüreyre'den: Peygamber şöyle buyurdu: Yolculuk azaptan bir parçadır; sizden birinin yemesine, içmesine ve uykusuna engel olur. Bu yüzden işini bitirince ailesine dönmekte acele etsin.

    Yolculuğun zorluğu güzellenmez, adı konur. Rivayet yolun kendisini bir fazilet gibi uzatmayı değil, iş bitince eve dönmeyi söyler; "nehme" bir işten murat edilen şeydir ve cümlenin şartı odur. Sayfadaki "ailesinin yanına gece ansızın varmazdı" rivayeti de dönüşün nasıl yapıldığına dair aynı ilgiyi taşır: acele edilir ama eve ansızın girilmez.

    Sahih hadisBuhârî, Umre 19

Hadislerin Arapça metni klasik hadis kaynaklarındandır. Türkçe anlam bu sitenin kendi metnidir ve basılı bir tercümenin yerini tutmaz; esas olan Arapça metindir.