İhsan ile İlgili Ayetler
İhsan ح س ن kökündendir ve "güzel olanı yapmak" demektir. Nahl 90'da adalet ve ihsan birlikte emredilir; klasik yorumda adalet hakkı vermek, ihsan ise hakkın üstüne çıkmaktır. Rahmân 60 karşılığı tek cümlede verir.
Nahl suresi, 90. ayet
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve taşkınlığı yasaklar. Öğüt almanız için size öğüt veriyor.
Adalet, ihsan ve akrabaya vermek aynı cümlede sıralanır; üçü birlikte emredilir.
Rahmân suresi, 60. ayet
هَلْ جَزَآءُ ٱلْإِحْسَٰنِ إِلَّا ٱلْإِحْسَٰنُ
İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?
Soru biçiminde kurulmuş bir ilke: iyiliğin karşılığı iyilikten başkası değildir.
Bakara suresi, 195. ayet
وَأَنفِقُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ
Allah yolunda harcayın ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik yapın; şüphesiz Allah iyilik yapanları sever.
İnfak bağlamında geçer ve "Allah iyilik yapanları sever" diye biter.
Kasas suresi, 77. ayet
وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِى ٱلْأَرْضِ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ
Allah'ın sana verdiğiyle ahiret yurdunu ara ve dünyadan da payını unutma. Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et. Yeryüzünde bozgunculuk arama; şüphesiz Allah bozguncuları sevmez."
Kârûn kıssasının içinde; dünya ile ahiret arasında denge kurulurken ihsan ölçü olarak veriliyor.
Nisâ suresi, 36. ayet
وَٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًٔا وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا وَبِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْجَارِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْجَارِ ٱلْجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلْجَنۢبِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا
Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne babaya, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz Allah, böbürlenen ve övünen kimseyi sevmez.
İhsanın adresleri tek tek sayılıyor: anne baba, yakınlar, yetimler, yoksullar, komşular, yolcu.
Bakara suresi, 83. ayet
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَقُولُوا۟ لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنكُمْ وَأَنتُم مُّعْرِضُونَ
Hani İsrâiloğulları'ndan söz almıştık: Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz; anne babaya, yakınlara, yetimlere ve yoksullara iyilik edeceksiniz; insanlara güzel söz söyleyeceksiniz; namazı kılacak ve zekâtı vereceksiniz. Sonra az bir kısmınız dışında yüz çevirdiniz ve siz zaten yüz çevirenlersiniz.
Aynı liste İsrâiloğulları'ndan alınan sözde de geçer; ardından "insanlara güzel söz söyleyin" gelir.
Mülk suresi, 2. ayet
ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفُورُ
O ki hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yarattı. O güçlüdür, çok bağışlayandır.
Ölçü "daha çok" değil "daha güzel" iş olarak konuyor.
Zümer suresi, 10. ayet
قُلْ يَٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّٰبِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ
De ki: Ey iman eden kullarım! Rabbinize karşı sorumlu davranın. Bu dünyada iyilik edenler için bir iyilik vardır. Allah'ın yeri geniştir. Sabredenlere karşılıkları hesapsız ödenecektir.
İyilik edenlere bu dünyada da bir karşılık bildiriliyor.
Arapça Kur’an metni Tanzil Project tarafından hazırlanmıştır (Uthmani imlası, sürüm 1.1). Lisans: Creative Commons Attribution 3.0 —tanzil.net
Adalet zemin, ihsan onun üstü
Nahl 90 iki kavramı yan yana emreder: adalet ve ihsan. Ayrı ayrı anılmaları anlamlıdır — aynı şey olsalardı ikisi birden sayılmazdı.
Klasik yorumda ayrım şöyle kurulur: adalet, hak edilenin verilmesidir; kimseye eksik yapılmaz. İhsan ise hakkın üstüne çıkmaktır — karşılığında bir şey beklenmeden fazladan yapılan.
Bu yüzden adalet bir alt sınırdır, ihsan bir üst yönelim. Ayet ikisini birlikte emrederek ölçüyü hem tabandan hem tavandan verir.
Mülk 2 aynı mantığı işin niteliğine taşır: imtihanın ölçüsü "daha çok" iş değil, "daha güzel" iştir.
İhsanın adresleri sayılıdır
Nisâ 36 ihsanı soyut bırakmaz; kime yapılacağını tek tek sayar: anne baba, yakınlar, yetimler, yoksullar, yakın komşu, uzak komşu, yanındaki arkadaş, yolcu ve elinizin altında bulunanlar.
Bakara 83'te neredeyse aynı liste, İsrâiloğulları'ndan alınan sözün içinde tekrarlanır ve ardından "insanlara güzel söz söyleyin" cümlesi gelir.
İki ayetin ortak yanı şudur: liste yakından uzağa doğru genişler ve komşuyu iki kez — yakın ve uzak diye — anar. İhsan böylece bir duygu olmaktan çıkıp adresli bir yükümlülük hâline gelir.
Sık sorulan sorular
İhsan ile adalet arasındaki fark nedir?
Nahl 16:90 ikisini ayrı ayrı emreder. Klasik yorumda adalet hak edilenin verilmesi, ihsan ise hakkın üstüne çıkıp karşılıksız fazladan yapılandır.
Kur'an ihsanın kime yapılacağını söylüyor mu?
Nisâ 4:36 tek tek sayar: anne baba, yakınlar, yetimler, yoksullar, yakın ve uzak komşu, yanındaki arkadaş, yolcu ve elinizin altında bulunanlar.
Kaynaklar
- Kur’anNahl 16:90 — Adalet ve ihsanın birlikte emredilmesi
- Kur’anRahmân 55:60 — "İyiliğin karşılığı iyilikten başka mıdır?"
- Kur’anNisâ 4:36 — İhsanın adresleri
- Kur’anMülk 67:2 — "Daha güzel iş" ölçüsü
- Klasik kaynakKlasik tefsir literatürü — Adalet ile ihsan arasındaki ayrım
Son güncelleme: